Zaterdag 28/11/2020
Benedictus XVI en de huidige paus Franciscus in Rome.Beeld Photo News

ColumnVincent Stuer

‘The Two Popes’ is een fantastische film, maar het verhaal doet de werkelijkheid geweld aan

Vincent Stuer is schrijver en theatermaker. Eerder werkte hij als woordvoerder van Karel De Gucht en van D66 in het Europees Parlement. Hij schrijft tweewekelijks voor de krant, afwisselend met Mark Elchardus.

“De waarheid is een van de sterkste wapens van zij die geen macht hebben”, schreef psychoanalist Erich Fromm in The Fear of Freedom, zijn ongeëvenaarde analyse van de autoritaire mentaliteit. De moderne mens heeft het moeilijk met kritisch denken over waarheid en macht, schreef hij in 1942. Wat nieuw is, wordt meteen afgekeurd, terwijl gevestigde autoriteit aanvaard wordt met een goedgelovigheid die aan het kinderlijke grenst.

Neem The Two Popes, de fantastische film over de bromance tussen de dogmatische paus Benedictus XVI en zijn wereldse tegenstander kardinaal Jorge Bergoglio (de huidige paus Franciscus). Wanneer die laatste uit onvrede zijn ontslag wil aanbieden, beseft de oude paus hoe zijn instituut de tijdgeest gemist heeft. Door ontslag te nemen schept Benedictus zelf ruimte om hun kerk weer aansluiting te laten vinden bij haar gelovigen. Een verhaal van eenheid, deugdelijkheid en deernis, meesterlijk gespeeld door Anthony Hopkins en Jonathan Pryce. En ook: een verhaal dat zowel feitelijk als figuurlijk de werkelijkheid geweld aandoet.

De twee pausen hebben elkaar destijds nooit openhartig gesproken, laat staan gebiecht en voetbal gekeken. De verloving van de jonge Bergoglio is verzonnen en zijn ontslag is nooit gebeurd zoals de film het neerzet.

Erger is de karakterisering van Benedictus, die weinig lijkt op de vereenzaamde maar innemende bejaarde uit de film. Hij heeft zijn eigen opvolging helemaal niet geregisseerd, laat staan om er zijn ongelijk mee toe te geven. In het echt had hij zijn pensioenpaleis gerenoveerd, acolieten geïnstalleerd op sleutelposten en het schip verlaten voor een golf van corruptie, roddels en seks het helemaal overspoelde, om nadien een machtsfactor van belang te blijven – in de woorden van Rik Torfs – “als een soort tegenpaus”.

Maar vooral: de sleutelscène waarin Benedictus plots bij Bergoglio te biechten gaat over pedofilie in de kerk wordt na enkele seconden afgebroken, alsof dat verhaal meer dan bekend en dus irrelevant is.

Geheim en leugen

Wat is een historisch drama waard dat haaks staat op de werkelijkheid, als daarmee het echte drama weggegomd wordt?

Benedictus was drie decennia lang verantwoordelijk voor het disciplineren van priesters via een parallel rechtssysteem dat afgeschermd werd van elk publiek, politiek of juridisch toezicht – in die mate dat gerenommeerd strafrechtspecialist Geoffrey Robertson het omschreven heeft als een inbreuk op het internationaal recht. Juridisch was dat alleen vol te houden omdat het Vaticaan de status heeft van soevereine staat. Moreel vond Benedictus nooit dat hij iets te verantwoorden had, omdat pedofiele priesters onder het ‘pauselijke geheim’ vielen.

Dat vindt hij nu nog. Net voor het uitkomen van The Two Popes scheef hij een analyse, The Church and the Scandal of Sexual Abuse, die wat hem betreft het laatste woord was over de ganse zaak. Verplichte lectuur, bij wijze van boetedoening, voor iedereen die van de film genoten heeft.

Het echte slachtoffer is volgens de paus emeritus de kerk zelf, en de echte schuldige is de open samenleving. “De zaak begint met de door de staat voorgeschreven en ondersteunde inleiding van kinderen en jongeren in de aard van seksualiteit.” En natuurlijk ook mei ’68, want “een deel van de fysionomie van de revolutie van ’68 was dat pedofilie nu gediagnosticeerd was als toegelaten en gepast”. 

Benedictus (links, Anthony Hopkins) en Franciscus (Jonathan Pryce) in de Netflix-serie.Beeld AP

“We moeten alles doen wat we kunnen”, luidt zijn opdracht, “om de gift van de Heilige Eucharistie te beschermen tegen het misbruik.” Het leest als zijn professionele autobiografie en er spreekt een man uit die geen twijfel, geen spijt en geen mededogen kent.

Als de echte Benedictus al zou vinden dat hij iets op te biechten had, quod non, dan was dat bij wijze van eindpunt; een laatste stap in het interne verwerkingsproces dat de kerk nu eenmaal moet doormaken. Het pauselijk geheim is doorgegeven, de zaak is gesloten. Het idee dat het een moment van erkenning zou zijn, van persoonlijke vertering of zelfs een opdracht die hij zijn opvolger mee zou geven, zoals de film impliceert, is meer dan ongeloofwaardig: het is gelogen.

Cynisch en naïef

De kritiekloze manier waarop The Two Popes ontvangen werd, is verbijsterend. Het gaat over mensen met een enorme morele, politieke en zelfs juridische macht. Als die macht niet meer aan de waarheid gebonden is, ontnemen we onszelf een van de belangrijkste wapens die we hebben.

“Die combinatie van veralgemeend cynisme en naïviteit ten opzichte van autoriteit is erg typerend voor het moderne individu”, schreef Fromm. “Het voornaamste resultaat is hem te ontmoedigen voor zichzelf te denken en beslissen.”

Daarin is deze film geslaagd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234