Vrijdag 27/11/2020

'Thank God,

Anne Provoost is op dit festival meer dan op haar plaats. Maar waarom zijn Lanoye, Mortier of Nasr hier niet? Dit festival schreeuwt om hun aanwezigheid

I am an atheist'

Van 25 tot 30 april vond in Manhattan, New York, het PEN World Voices, the New York Festival of International Literature plaats. Luc Coorevits, de man achter Behoud de Begeerte en Saint Amour, was er te gast en bekeek het hele gebeuren met een open en kritisch oog.

Alvorens naar New York te vliegen, moet ik eerst naar de kantwinkeltjes in de buurt van de Antwerpse kathedraal. Tama Janowitz, de Amerikaanse schrijfster, midden de jaren tachtig beroemd geworden met haar boek Slaves of New York, heeft me vriendelijk om een zwart parasolletje gevraagd, zo eentje waarmee burgerdames in lange witte jurken over de boulevards van de impressionisten flaneren. Ik had er geen benul van dat die dingen nog bestonden, maar Tama instrueert me precies waar ik ze kan vinden en hoeveel ze kosten. Alleen Tama Janowitz weet en wil zulke dingen. Ik zal in haar penthouse logeren, in Brooklyn, en weet van een vorige keer, augustus 2001, toen de Twin Towers op hun allerlaatste benen liepen, dat ik bij het ontbijt een royaal uitzicht zal hebben op de skyline van Manhattan, het Vrijheidsbeeld en Brooklyn Museum & Botanic Garden.

"I am not kidding", mailt Tama me, "maar er zijn hier vijf poedels. Ze vallen je niet lastig of ze bijten niet, maar they do bark at strangers a bit, though." De poedels blijken vijf kwispelende, keffende wezens, die vroeger mijn voetbalvoeten deden jeuken, maar mij nu doen denken aan de bepluimde danseresjes van Claude François zaliger. Dat maakt veel goed.

PEN World Voices, the New York Festival of International Literature doet zijn naam alle eer aan. Het aantal gerenommeerde schrijvers is indrukwekkend, ik noem er slechts een paar: Martin Amis (Engeland), Margaret Atwood (Canada), Bernardo Atxaga (Spanje), Russell Banks (VS), Gioconda Belli (Nicaragua), E.L. Doctorow (VS), Hans Magnus Enzensberger (Duitsland), David Grossman (Israël), Jhumpa Lahiri (Engeland), Henning Mankell (Zweden), Antonio Muñoz Molina (Spanje), Toni Morrison (VS), Orhan Pamuk (Turkije), Zadie Smith (Engeland), Jeanette Winterson (Engeland). In dit hoge gezelschap verkeert ook, als enige Belg, Anne Provoost, wier laatste boek in de VS buitengewoon lovend werd ontvangen.

Het festival heeft een thema: 'Geloof & Rede'. Geen geschiktere locatie om over dit onderwerp een boom op te zetten dan dit land (waar op de bankbiljetten nog steeds staat: 'In God we trust') en deze stad, die vijf jaar na de feiten nog duizelt van de aanslag op 11 september. Geen geschiktere man om deze tweede editie van het PEN World Voices Festival voor te zitten dan Salman Rushdie. Als er iemand weet tot welke waanzin godsdienst kan leiden, en hoe kwetsbaar freedom of speech is, dan is hij het wel.

PEN World Voices wil de dialoog tussen de VS en de rest van de wereld herstellen, zegt Rushdie bij wijze van inleiding, een dialoog die door "this administration" nagenoeg onmogelijk is gemaakt. Heftig applaus. Het lijkt wel of hij voor een Europees publiek spreekt, maar nee, dit is Amerika. Bush krijgt er, tot opmerkelijk groot genoegen van het publiek, ongenadig van langs.

De Turkse schrijver Orhan Pamuk, nog niet zo lang geleden aan de gevangenis ontsnapt wegens smaad aan de Turkse staat, opent het festival met een korte, kernachtige, zij het niet altijd even verrassende openingsspeech ("Freedom of speech is a matter of human dignity"). Hij besluit zijn toespraak met een veroordeling van de oorlog in Irak. Het publiek juicht hem toe.

De belangrijkste manifestatie van PEN World Voices vindt al op deze tweede dag plaats, en wel in The Town Hall, hartje Manhattan, vlakbij de flipperkast van Times Square. "Geloof en rede vervreemden vandaag overal ter wereld in toenemende mate van elkaar", staat er in het programmablaadje. "Op geloof gebaseerd fanatisme is een broedplaats voor geweld, terwijl de vooruitgang amorele technologieën produceert, die even schrikwekkend zijn als elk religieus inferno. Wat is de rol van de literatuur in deze nieuwe aflevering van een eeuwenoud conflict?"

Ruim vijftienhonderd mensen zijn komen opdagen. De zaal is uitverkocht.

Voorzitter Salman Rushdie moet al meteen Nadine Gordimer (Nobelprijs literatuur 1991) excuseren. Hij leest een brief van haar voor, waarin ze haar standpunt samenvat met de oneliner: "Thank God, I am an atheist."

Volgt een lange avond, zonder pauze, zonder entr'actes, zonder presentator, zonder decor, met de zaallichten aan, met schrijvers die een gelegenheidsessay of een passage uit een van hun boeken komen voorlezen. Deze sixtiesaanpak eist zijn tol: zowel na Toni Morisson als na Zadie Smith verlaat een aanzienlijk deel van het publiek de zaal. Ongewild legt Salman Rushdie op het eind van de avond de vinger op de wonde: "Zoals u goed weet, worden boeken voltooid door de lezers", zegt hij. "Schrijvers kunnen niet zonder lezers, en daarom is het zo fantastisch dat er vanavond zoveel lezers aanwezig zijn." Maar er zitten vanavond helemaal geen lezers in de zaal, enkel luisteraars en kijkers. Dat een schrijver, zodra hij het spreekgestoelte betreedt, eigenlijk het boek verlaat, en uit de lichtcirkel van de leeslamp in de spots van het podium stapt, en zich beter aan die nieuwe situatie aanpast, is een wet waar ze hier nog niet van gehoord hebben.

Dat neemt niet weg dat de avond de moeite waard is, met zinnige en prachtige teksten. De optredens van Martin Amis, E.L. Doctorow, David Grossman, Salman Rushdie, Zadie Smith, Jeanette Winterson en vooral Toni Morisson (Nobelprijs literatuur 1993) zijn memorabel. Overigens: prijs de Heer, want via www.pen.org zijn de meeste optredens, conversaties en toespraken gewoon te beluisteren.

Uit het menu kies ik om te beginnen 'Writing Myth Now'. Anne Provoost zit samen in een panel met David Grossman en Jeanette Winterson, met wie ze er een boeiend en hoogstaand gesprek van maakt.

Anne Provoost is op dit festival meer dan op haar plaats. Het is alleen jammer dat zij de enige Vlaamse schrijver is. Waarom zijn Lanoye, Mortier of Nasr (om er maar enkelen te noemen) hier niet? Dit festival schreeuwt om hun aanwezigheid. Ik zie ze hier al bezig; ik weet zeker dat ze hoge ogen zouden gooien. Waarom zijn ze hier niet? Omdat ze niet genoeg in het Engels vertaald zijn, hoor ik. Maar misschien zou hun aanwezigheid hier vertalingen kunnen genereren? Ik hoop dat het Vlaams Fonds voor de Letteren voortaan zoveel mogelijk Vlaamse schrijvers naar belangrijke buitenlandse festivals kan (en wil) uitsturen. Het VFL kan die keuze voorlopig niet maken, naar ik veronderstel wegens onvoldoende middelen. Ook aan een doortastend vertaalbeleid komt het niet toe. Een bedroevende situatie, die dringend een oplossing vereist van de verantwoordelijke minister Anciaux. Ook een samenwerking met het Nederlands Productiefonds zou raadzaam zijn, aangezien Nederland meer geld veil heeft voor literaire export.

's Avonds ga ik naar 'An Evening Without', een boeiende avond, die met wat dramaturgie en scenografie tot een pareltje had kunnen uitgroeien. Het thema van de avond is even simpel als verbluffend en legt genadeloos de hypocrisie van de VS bloot. Auteurs, acteurs en regisseurs lezen fragmenten uit het werk van schrijvers die in de loop der tijden de VS niet binnen mochten. Het lijstje van de geweigerden (onder anderen meerdere Nobelprijswinnaars) is indrukwekkend: Gabriel García Márquez, Dario Fo, Pablo Neruda, Carlos Fuentes, Graham Greene, Julio Cortazar, Doris Lessing, Michel Foucault en vele anderen mochten om vaak ongenoemde redenen niet voorbij het Vrijheidsbeeld.

Vandaag maakt het festival aan den lijve mee wat 'An Evening Without' in concreto kan betekenen: Tariq Ramadan, een hooggeleerde die tal van boeken en artikelen over de islam op zijn actief heeft, heeft geen visum gekregen om het festival bij te wonen. Hij doet toch zijn zeg, zij het via video. Ian Burama modereert een boeiend gesprek, waar onder meer Hans Magnus Enzensberger, Nilüfer Göle en Ayaan Hirsi Ali aan deelnemen. Het zal gaan over 'Idols and Insults' en uiteraard zullen de Deense cartoons ter sprake komen.

's Avonds wordt Allen Ginsberg gecelebreerd met een programma dat 'Howl' heet. Vijftig jaar geleden verscheen Howl, de bundel van Ginsberg die de Amerikaanse letteren in beweging bracht. Ginsberg is een stamvader van de performing poetry, en staat aldus aan de wieg van alle nachten van de poëzie. Tegelijk kreeg hij het van meet af aan aan de stok met mensen die hem het zwijgen wilden opleggen omdat hij zogezegd vieze gedichten schreef. Goed van PEN om aan Ginsberg een saluut te brengen.

'Howl' had net als 'An Evening Without' een schitterende avond kunnen worden, had men ook even aan het publiek gedacht. Dat de manifestatie ruim een half uur over tijd begint, tot daar. Vlak voor de aanvang is het publiek nog getuige van een conversatie tussen een organisator (parterre) en een technicus (balkon), die beiden doen alsof er geen publiek is. "Meer zaallicht", brult de een naar boven. "Kan niet", brult de ander naar beneden, "dan zie je de projectie niet." Ik zit er bij en ik kijk er naar. Vervolgens moeten twaalf schrijvers het podium op, maar er staan maar negen stoelen. Het belooft een gezellige avond te worden. Twaalf schrijvers uit alle windstreken die onder het motto 'J'y suis, j'y reste' het spreekgestoelte betreden om een ode aan Ginsberg te brengen - het wordt een (lang) avondje performancepoëzie. Voor het eerst zijn andere talen dan het Engels te horen: Duits, Spaans, Koreaans, Bulgaars, Indonesisch. Tot nu toe waren de World Voices uitsluitend te horen in alle mogelijke varianten Engels, de taal van de kolonisator en de wereldheerser.

Laatste dag, ik heb kaartjes voor Ayaan Hirsi Ali en voor een gesprek van Salman Rushdie met Amartya Sen (Nobelprijs economie 1998), allebei in de New York Public Library, een bibliotheek in Versaillesuitvoering. Ayaan Hirsi Ali trekt alle registers open: "Niet alle moslims zijn terroristen, maar alle terroristen zijn wel moslims", "Waarom kan godsdienst niet buiten de scholen gehouden worden, en thuis door de ouders bijgebracht worden?", "De Verlichting is misschien een westers concept, maar wagens, vliegtuigen, televisie zijn dat ook, en daar zijn moslims niet vies van. Bovendien zijn de ideeën van de Verlichting universeel, dus ook van toepassing op de islamwereld", "Als de missionarissen, protestantse zendelingen, getuigen van Jehova en islamitische predikers heel Afrika met hun boodschap mochten overspoelen, waarom mag het gedachtegoed van de Verlichting dan niet op dezelfde schaal over Afrika verspreid worden?", "Mohammed mag niet langer als een morele leider worden beschouwd", "Islamitische regeringen houden de bevolking dom en onwetend", "De islam is dringend toe aan een eigen versie van 'The Life of Brian'". Enzovoort.

Straks nog dat gesprek tussen Sen en Rushdie, en het festival zit erop.

In afwachting ga ik een kopje koffie drinken in een cafetaria op 5th Avenue. Daar val ik haast van mijn stoel als ik Rushdie voorbij zie wandelen. Hij kuiert windowshoppend verder, op zijn eentje zonder een lijfwacht om zich heen, geniet van het voorjaarszonnetje, net niet fluitend. Ik ervaar dit fait divers als een gebeurtenis met nieuwswaarde: de verhalen dat Rushdie zich nog steeds niet vrij kan bewegen en op zijn hoede moet blijven voor een moordaanslag, zijn blijkbaar achterhaald.

Jacob Allcott, 21 jaar; Michael Bouthot, 19 jaar; Kyle Colnot, 23 jaar; Michael Ford, 29 jaar; Eric King, 29 jaar; Travis Zimmerman, 19 jaar: het zijn de namen van vijf Amerikaanse soldaten die deze week in Irak voor God en Vaderland zijn gestorven. The New York Times meldt dat het aantal gesneuvelde soldaten sinds het begin van de oorlog in Irak is opgelopen tot 2.389 - cijfer van het Department of Defence. Het aantal slachtoffers aan Iraakse zijde is natuurlijk nog vele malen hoger. Ik ben vader van een zoon van 17 en bedenk dat ik het nooit ofte nimmer zou dulden dat mijn zoon naar een oorlog gestuurd wordt, om ergens mikkend op de zogenaamde vijand zelf als schietschijf te dienen. Ten prooi aan een zwaar gevoel van pacifisme, dat lieden met de wijsheid in pacht ongetwijfeld als naïef, onnozel en sentimenteel weghonen, besluit ik een wandelingetje te maken naar Dakota Building, John Lennons optrekje. Met boven mij niets dan lucht wandel ik door Central Park langs mensen die lekker op het gras liggen samen te leven, tot aan de straathoek waar John Lennon is vermoord. Zijn lied 'Imagine' spookt al de hele week door mijn hoofd: "imagine there's no countries, it isn't hard to do, nothing to kill or die for, and no religion too, imagine all the people living life in peace". En hier, op de plaats waar Lennon stierf, moet ik aan Gerard Walschap denken, aan wat hij ooit in een televisieinterview met Jef Rademakers zei: "Als er hier aan het uiteinde van de armleuning van deze stoel een knopje was, en door dat knopje in te drukken verdween op slag alle godsdienst, wel, dan drukte ik dat knopje in."

World Voices Festival in New York met als thema 'Geloof & Rede'

Auteurs, acteurs en regisseurs lezen fragmenten uit het werk van schrijvers die in de loop der tijden de VS niet binnen mochten. Het lijstje van de geweigerden is indrukwekkend

> Op www.pen.org is een groot deel van het World Voices Festival te beluisteren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234