Vrijdag 07/08/2020

Euthanasie

Terug van weggeweest: het euthanasiedebat

Beeld Joëlle Dubois

Het euthanasiedebat ligt weer op tafel. Er klinkt steeds meer kritiek op de wet uit 2002, een evaluatie dringt zich op. Voor het eerst toont een politieke meerderheid zich bereid om zich over die wet te buigen. Maar velen zetten zich nu al schrap: 'Er mag niet aan de geest van de wet geraakt worden.'

Het was een reportage in Terzake dinsdagavond die het euthanasiedebat weer helemaal voor het voetlicht plaatste. In die reportage getuigden de zussen van Tine Nys over de "nonchalante" en "amateuristische" manier waarop de euthanasie bij hun zus werd uitgevoerd. De 38-jarige Tine Nys kreeg vijf jaar geleden euthanasie op basis van psychisch lijden.

Maar dat was niet de enige kritiek op (de uitvoering van) de euthanasiewet in ons land. In december schreven 65 professoren, psychiaters en psychologen een open brief, waarin ze ervoor pleitten om euthanasie op basis van psychisch lijden uit de wet te schrappen. De schijnbaar toenemende kritiek verbaast. Sinds de Belgische euthanasiewet in 2002 gestemd werd, leken enkel ultraconservatieven er nog echt tegen in te gaan. Maar recent lijkt er een bredere tegenbeweging te zijn opgestaan, en die slaagt erin het thema helemaal opnieuw op de agenda te krijgen.

Wanneer is euthanasie toegelaten?

• Meerderjarig of wilsbekwame minderjarige (met uitdrukkelijke toestemming van wettelijke vertegenwoordigers minderjarige)
• Handelingsbekwaam (wilsbekwaam)
• Ondraaglijk fysiek of psychisch lijden
• Vrijwillig, duurzaam en aanhoudend verzoek van de patie¿nt (schriftelijk verzoek)
• Medisch uitzichtloze (ongeneeslijke) aandoening (verschillende regels voor terminale en niet-terminale aandoeningen)
• Voorafgaande wilsverklaring (onomkeerbare coma, niet bij minderjarigen)

Op de website euthanasiestop.be vinden de critici elkaar. Zij kunnen niet allemaal in dezelfde conservatieve hoek gesitueerd worden. Het gaat om René Stockmans van de Broeders van Liefde en de Brusselse imam Brahim Bouhna, maar ook progressievere stemmen als professor filosofie Willem Lemmens uiten hun bedenkingen. Met de uitbreiding van de wet nam ook de kritiek erop toe. Euthanasie is sinds 2014 ook mogelijk bij minderjarigen, en het volgende debat dat eraan zit te komen is dat over dementerenden. De uitbreiding van de wet ligt gevoelig, en zo hebben de tegenstanders elkaar gevonden.

"Zij vinden dat de wet te veel gaten vertoont", zegt Wim Distelmans, de voorzitter van de Evaluatiecommissie. "Het aantal euthanasiegevallen neemt toe, dus er zijn ook meer mensen betrokken die zich er vragen bij kunnen stellen", zegt Benoit Beuselinck, oncoloog in het UZ Leuven en een van de drijvende krachten achter euthanasiestop.be. "Euthanasie was initieel voorzien in erg beperkte gevallen, maar dan heeft men een zeer lakse wet gemaakt en die erg breed geïnterpreteerd. Nu kunnen ook mensen die niet terminaal zijn euthanasie vragen. Vorig jaar ging dat om 15 procent van alle euthanasiegevallen."

Heel wat politici tonen zich trots op de Belgische euthanasiewet. Ons land was in 2002 een van de eerste landen ter wereld waar zo'n wet er kwam. "De teneur was altijd dat alles goed ging, en dat België toch zo'n vooruitstrevend land was met deze wet. Dan is het niet eenvoudig om met jouw negatieve ervaring naar buiten te komen", verklaart Beuselinck waarom er volgens hem tot nu toe zo weinig kritiek op de wet kwam. "Maar zodra iemand dat wel doet, wordt het ook voor anderen eenvoudiger. Zij zien immers dat ze niet alleen zijn met hun bedenkingen." Volgens Distelmans vergeten de critici dat het de mensen zelf zijn die om euthanasie vragen. "Een arts moet dan aftoetsen of er geen alternatieven bestaan. Als dat niet het geval is, waarom zouden die mensen dan nog ondraaglijk moeten lijden?"

De geest is uit de fles

Dat euthanasie nog steeds heel wat emoties oproept, is duidelijk. Maar door de kritiek uit verschillende hoeken is de geest nu voor het eerst volledig uit de fles: de oude wet moet worden herbekeken. Geen enkele partij spreekt zich uit tegen een evaluatie. "De geest van de wet zit goed, maar de sector geeft zelf aan dat je de uitwerking van die wet moet evalueren", zegt N-VA-Kamerlid Valerie Van Peel. "Ik vind het vreemd dat we zo'n belangrijke wet nog niet grondig geëvalueerd hebben. Je hebt wel de jaarverslagen van de controlecommissie, maar dat zijn wat statistische gegevens. Daarmee krijg je nog geen zicht op de uitwerking van de wet in de praktijk."

Wel debat, niet inbinden

Ook Open Vld, sp.a en Groen gaan een debat niet uit de weg. "Maar de mogelijkheid om waardig te kunnen sterven, ook bij ernstig psychisch lijden, moeten we blijven garanderen", zegt Karin Jiroflée (sp.a). Lees: we kunnen erover praten, maar van terugschroeven kan geen sprake zijn. "De grendels die we hebben ingebouwd zijn toch niet min", voegt Vlaams Parlementslid Jean-Jacques De Gucht (Open Vld) daaraan toe. "Drie professionele artsen moeten vaststellen dat de patiënt geen behandelingsmogelijkheden meer heeft vooraleer ze kunnen ingaan op de beslissing van de patiënt."

Als er bepaalde procedures niet volledig waterdicht zijn, moeten die herbekeken worden, klinkt het bij de verschillende partijen. Maar ondanks de kanttekeningen is nu al duidelijk dat er geen politieke meerderheid te vinden is om in te binden op de bestaande wet en de uitbreidingen daarop.

Distelmans wil palliatieve sedaties registreren

Professor-oncoloog Wim Distelmans wil in het UZ Brussel binnenkort alle palliatieve sedaties registreren. Andere specialisten zien het nut daar niet van in. "Een extra papier naar Brussel sturen, daar is niemand bij gebaat."

Professor en LEIF-arts Wim Distelmans heeft een registratie uitgewerkt voor palliatieve sedatie. Bij palliatieve sedatie worden terminale patiënten in slaap gebracht om de pijn te verlichten. "De bedoeling is om, net zoals bij euthanasie, na het overlijden van de patiënt de omstandigheden te beschrijven waarin het is uitgevoerd", zegt Distelmans.

Is er overleg geweest met familie? Is er indien mogelijk hierover gesproken met de patiënt? "Dat zijn allemaal zaken die in zo'n document aan bod zullen komen", zegt Distelmans.

"Het grote verschil met euthanasie is dat palliatieve sedatie kan zonder overleg met de patiënt. Gewoon omdat het niet meer mogelijk is. Anderzijds gebeurt het ook dat er geen gesprek was, terwijl de patiënt nog helder was. Zoiets moeten we proberen te vermijden." Distelmans wil op die manier de maatschappelijke controle vergroten. "Bovendien kan zo'n registratiedocument een extra houvast zijn voor de arts."

Toch staan de specialisten van UZ Gent, UZ Leuven en UZ Antwerpen niet te springen voor dit voorstel. "Een registratie achteraf geeft geen enkel bewijs dat de besluitvorming juist is gelopen", zegt professor Johan Menten, coördinator palliatieve zorg van het UZ Leuven. "Wij gebruiken al jaren een gedetailleerd stappenplan, zowel voor euthanasie als voor palliatieve sedatie. En wij houden alles nauwkeurig bij. Achteraf een extra papier naar Brussel sturen, daar is niemand bij gebaat. Niet de arts, niet de samenleving en al helemaal niet de patiënt. Zeker als we zien hoe slecht de wettelijke registratie van euthanasie is geregeld. Een correcte opleiding palliatieve zorg in het basiscurriculum van hulpverleners: dát is wat we nodig hebben."

Ook arts Martine De Laat (UZ Gent) ziet er het nut niet van in. "Dat er een inhoudelijk debat moet komen over palliatieve sedatie, daar ben ik het mee eens. Soms wordt de medicatie niet goed toegediend, met alle gevolgen van dien. Dat soort mensonwaardige situaties moeten we zeker vermijden. Maar door een registratiedocument in te vullen, los je die problemen niet op."

Professor Patrick Cras, voorzitter van de ethische commissie van het UZA vindt het jammer dat sedatie gebruikt wordt in een ideologische discussie over euthanasie. "Palliatieve sedatie is geen alternatief voor euthanasie, zoals Distelmans voorstelt", zegt hij. "Wij gebruiken het als symptoomcontrole, niet als actieve levensbeëindiging. Als we alle symptoomcontrole moeten registreren, dan moeten we dat ook doen voor pakweg het opdrijven van pijnmedicatie."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234