Zondag 13/06/2021

Terug naar de vernieuwers van 1912

Honderd jaar geleden, in 1912, vond in Keulen de Sonderbund Ausstellung plaats, met 650 werken van de toenmalige experimentelen, gaande van Cézanne en Van Gogh tot Munch en Nolde. In dezelfde stad is nu een knappe reconstructie van die baanbrekende tentoonstelling te zien met 115 werken.

De Sonderbund-tentoonstelling van 1912 geldt nog altijd als de belangrijkste presentatie van Europese moderne kunst in Duitsland. Sonderbund slaat op de 'bond' of 'vereniging' van kunstliefhebbers en kunstenaars uit het westen van Duitsland. Duitsland was toen nog een keizerrijk, de kunstsmaak van het grote publiek was hoofdzakelijk behoudsgezind en keizer Wilhelm II kwam vaak hoogstpersoonlijk tussenbeide om zijn conservatieve opvattingen door te drukken. De tentoonstelling stuitte op nogal wat tegenstand, in die mate dat Düsseldorf ze niet durfde te organiseren, waardoor Keulen met de eer ging strijken.

We kunnen het ons nog nauwelijks voorstellen, maar in 1912 hingen en stonden er 650 werken in de tijdelijke tentoonstellingshal, die eerder gebruikt werd op de Wereldtentoonstelling van Brussel in 1910. Anders dan in de 'salons' van de negentiende eeuw werden de schilderijen niet boven elkaar tot in de nok, maar horizontaal en op één lijn gehangen. Voor het eerst waren de muren wit, met een strakke, bijna Mondriaanse zwarte streep. De bezoekers konden een gidsje kopen en voor de expositie werd een agressieve reclamecampagne gevoerd - dat waren nog twee innovaties.

Van Gogh

De Sonderbund Ausstellung trok 60.000 bezoekers. Het was een verkooptentoonstelling: veel modern werk kwam na de tentoonstelling in Duitse privécollecties terecht. De Sonderbund inspireerde ook de eerste Armory Show in New York, waarmee het Europese modernisme zou doorbreken in de Verenigde Staten.

Curator Barbara Schaefer werkte drieëneenhalf jaar aan de voorbereiding van de tentoonstelling en slaagde erin 580 van de 650 werken te identificeren. Onder die 650 werken waren er 125 van Vincent van Gogh. Er waren in 1912 niet minder dan vijf zalen aan hem gewijd. Pikant detail: hij werd niet als Nederlander beschouwd, maar als 'Germaan'. Een ander pikant detail: er hingen toen nogal wat vervalsingen. In Keulen anno 2012 zijn er vijftien Van Goghs te zien, waaronder één twijfelgeval uit de collectie van het San Francisco Fine Arts Museum.

Voorts valt vooral op hoe 'klassiek' de meeste getoonde modernisten zijn. Van Picasso hangen er twee prekubistische werken en ook de Cézannes ogen erg traditioneel. "In de vierkoppige jury die de werken selecteerde, laaiden torenhoge discussies op over welke werken toelaatbaar waren en welke niet", zegt Barbara Schaefer. Er werd dus vaak niet voor de avant-garde gekozen. Die zou een jaar later in de Sturm Galerie in Berlijn te zien zijn.

Het is jammer dat nu in Keulen nogal wat topwerken ontbreken en dat er van Kees van Dongen en Mondriaan helemaal niets hangt. Een voordeel is dan weer dat we enkele fraaie ontdekkingen kunnen doen: Jean Heiberg, Walter Ophey en Henrik Lund, bijvoorbeeld. Halverwege wordt een kapel met glasramen van Johan Thorn Prikker gereconstrueerd. En het ensemble van Edvard Munch dat er hangt, is werkelijk grensverleggend. Fijn is ook te constateren dat één Belgische beeldhouwer, de symbolist George Minne, met nogal wat werken aanwezig is.

De reconstructie van de Sonderbund Ausstellung levert een bijzonder esthetische, smaakvol geënsceneerde expositie op. Het zou boeiend zijn als een Belgisch museum eens in de archieven zou duiken en zou proberen een tentoonstelling van Les XX (1883-'93) of La Libre Esthétique (na 1893) in Brussel, en l'Association pour l'Art (1892 en '93) in Antwerpen te reconstrueren. Zeker omdat de toenmalige internationale avant-garde veel vroeger in België dan in Duitsland te zien was.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234