Zaterdag 03/12/2022

Terug naar Congo, met een geheim wapen

elgisch Congo, 1960. Dépendance. De euforie na de onafhankelijkheidsverklaring slaat overal in het land om in wraakacties. De Belgische kolonisten moeten hals over kop het land ontvluchten. Onder hen bevindt zich ook de 28-jarige arts Harry Van der Pas. Hij verlaat zijn post in Yambuku (vlak bij Bumba, waar Jef Geeraerts assistent-gewestbeheerder was en in de jaren zeventig de plek waar het ebolavirus voor het eerst opdook). Hij gaat gynaecologie studeren in Nederland en Duitsland en vestigt zich als vrouwenarts in Turnhout.

Daar verricht hij pionierswerk met het spiraaltje. In opdracht van een zusterbedrijf van Janssen Pharmaceutica (Ortho Pharmaceutica) test hij vanaf 1968 op grote schaal het pas ontwikkelde voorbehoedmiddel. Wanneer de gerenommeerde hoogleraar Michel Thiery hem ontmoet op een studiedag aan de Gentse universiteit blijkt dat de jonge gynaecoloog uit de Kempen een schat aan onderzoeksgegevens bezit. Ze bundelen hun krachten en tonen, als eersten in de wereld, aan dat het spiraaltje even veilig is als de pil en veel minder bijwerkingen heeft.

Er volgen meer dan vijftig wetenschappelijke publicaties. Thiery en Van der Pas voeren een ware kruistocht om het spiraaltje te promoten. Volgens hen kan het de wereld redden. In de jaren zeventig trekken ze naar India. In Calcutta wil een communistische minister starten met een proefproject om spiraaltjes op grote schaal in te zetten tegen de overbevolking. Het project komt nooit van de grond; iets wat Thiery en Van der Pas tot op heden betreuren.

Vorig jaar, ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van de pil, kwam ook het spiraaltje - en de bijdrage van de twee Belgische gynaecologen - weer onder de aandacht. Het verhaal van een vervlogen droom wordt zo het begin van een wonderlijk avontuur.

"Vorig jaar nam Mik Neeckx contact met me op, een vrijwillige verpleegster die in Congo had gewerkt, precies in de streek waar ik destijds actief was", zegt Harry Van der Pas, die nu 79 is. "Ze had in de pers ons verhaal gelezen. Ze is meter van een vrouwengroep in Gemena in het noorden van Congo. Die groep probeert vrouwen op te vangen en promoot er geboorteplanning. Mik Neeckx stelde in 2010 het spiraaltje voor aan de Afrikaanse vrouwen. Het is goedkoop, kan tot vijftien jaar blijven zitten, is veilig, jaagt geen hormonen door het lichaam van de vrouw, en als je het verwijdert, word je meteen weer vruchtbaar."

Neeckx brengt Van der Pas in contact met een oude bekende. "Ze had in Congo dokter Mambabuwa ontmoet. Dat was de Congolese arts die me na 1960 was opgevolgd in Yambuku. Hij heeft later nog een tijdje stage gelopen in het ziekenhuis van Turnhout. Aangezien zijn kinderen in België wonen, was hij vorig jaar even in Brussel. Daar heb ik hem opnieuw ontmoet. Dokter Mambabuwa is oud geworden, veel werken zit er voor hem niet meer in. Maar toen hij las dat ik iets afwist van het spiraaltje, vroeg hij me of ik die expertise wilde delen met zijn artsen, verpleegsters en vroedvrouwen in Congo."

Mama's aan de Evenaar

Van der Pas nam contact op met prof. dr. Marleen Temmerman. Zij is de opvolgster van professor Michel Thiery en heeft al heel wat Afrika-jaren op haar teller staan. De wereldberoemde gynaecologe (en sp.a-senator) toonde zich maar al te graag bereid het project te steunen. Al snel zag de vzw Mama's aan de Evenaar het licht. Sindsdien worden grootste plannen gesmeed.

Van der Pas is voor de gelegenheid naar het bureau van Temmerman gekomen in de Vrouwenkliniek van het UZ Gent. Hij is zich bewust van de symboliek van de plek. "We zitten hier in hetzelfde bureau waar destijds Michel Thiery zat. Op deze afdeling werd baanbrekend onderzoek verricht over het spiraaltje. Het gebouw mag dan versleten zijn, het is een monument", mijmert hij. "Hier is het allemaal begonnen."

"In januari of februari vertrek ik naar Congo", steekt Temmerman van wal. "We hebben in twee ziekenhuizen, eentje in Gemena en eentje in Bwamanda, de toestemming gekregen om spiraaltjes te plaatsen bij vrouwen die geen kinderen meer willen of die aan geboortespreiding willen doen. We gaan er, met de hulp van twee lokale artsen, andere artsen en verpleegsters opleiden om het spiraaltje in te brengen. Dat is niet zo moeilijk. Als je het een keer of twintig gedaan hebt, duurt het een paar seconden."

Van der Pas hoopt dat nu in Congo zal lukken wat destijds in India mislukte. "We staan nu een stap verder. Het zijn de vrouwen zelf die gevraagd hebben of we hen willen komen helpen. Als we een heel jaar spiraaltjes kunnen plaatsen bij vrouwen die op consultatie komen of die pas bevallen zijn, dan moet je dat een jaar later merken aan het geboortecijfer in die streek. Ze moeten de vrouwen die een spiraaltje krijgen minstens één keer per jaar controleren. Dan kunnen we achteraf een wetenschappelijke publicatie maken."

"Dit proefproject moet aantonen dat het spiraaltje inderdaad een goedkoop, handig en zeer efficiënt middel is om aan geboortebeperking en geboortespreiding te doen", zegt Temmerman. "Alle andere middelen zijn moeilijk bruikbaar in Afrika. Vaak krijgen vrouwen er de prikpil. Die moet je om de drie maanden vernieuwen. Maar soms zijn de voorraden op of geraken de vrouwen niet tijdig bij de medische post. Ook het condoom of de pil zijn geen vanzelfsprekende middelen. Het spiraaltje is dat wel: als we massaal verpleegsters opleiden om het spiraaltje in te brengen, dan zullen spectaculaire resultaten geboekt worden."

Van der Pas beklemtoont dat het doel zorgvuldig moet worden geformuleerd: "Wij hebben het destijds in India misschien verkeerd aangepakt. We spiegelden de overheid voor dat we het bevolkingscijfer drastisch naar omlaag zouden brengen. Dat was niet zo slim. Je kunt niet zomaar een generatie wegnemen uit een bevolking. Eigenlijk hadden we vanuit het standpunt van de vrouwen moeten redeneren. Die vragen niet om onvruchtbaar te worden, ze vragen dat ze zelf zouden kunnen kiezen hoeveel kinderen ze krijgen en wanneer ze die krijgen. Het gaat dus niet zozeer om anticonceptie dan wel om gezinsplanning."

Ongewenste kinderen

"De Verenigde Naties hebben de laatste decennia alles ingezet op de strijd tegen hiv en aids", zegt Temmerman. "De budgetten zijn gestegen met 1.400 procent. De budgetten voor gezinsplanning stegen met amper 20 procent. We mogen niet op onze lauweren rusten en verkondigen dat we hiv hebben uitgeroeid, maar er is wel al ontzettend veel gerealiseerd. Ik geloofde twintig jaar geleden niet dat het mogelijk zou zijn die dure geneesmiddelen tot bij de allerarmsten in Afrika te krijgen. Toch lukt ons dat steeds beter, mede door het werk van Peter Piot van UNAIDS. Er zijn afspraken gemaakt met de farmaceutische industrie, de prijzen zijn gedaald en de helft van de patiënten krijgt nu al een behandeling."

"Toch moeten we nu hetzelfde gevoel van hoogdringendheid opwekken voor het probleem van de overbevolking én van de moedersterfte. Dat laatste is de vijfde millenniumdoelstelling (ontwikkelingsdoelstellingen die de VN vastlegden en die in 2015 gehaald moeten worden, KVDB) en we boeken daar erg weinig vooruitgang. Het terugdringen van moedersterfte kun je maar realiseren door vrouwen meer toegang te geven tot gezondheidszorg en tot anticonceptie. Dat stuit echter op heel wat culturele en religieuze bezwaren. Daarom is gezinsplanning nu geen prioriteit."

Als het van de VN afhangt, komt daar verandering in. Secretaris-generaal Ban Ki-moon lanceerde begin dit jaar de campagne Every Woman, Every Child. Marleen Temmerman werd in september opgenomen in de 'expert review group', die jaarlijks verslag zal uitbrengen over de resultaten. De groep begint haar werkzaamheden in januari 2012 en heeft een mandaat tot 2015.

"Er is 40 miljoen dollar beloofd door de donorlanden. Daarmee willen we 16 miljoen vrouwen en kinderen redden, 33 miljoen ongewenste zwangerschappen voorkomen, 88 miljoen ondervoede kinderen helpen en 120 miljoen kinderen genezen van longontsteking. In deze campagne valt of staat alles natuurlijk met een goede gezinsplanning. En daarvoor willen we zwaar inzetten op het spiraaltje."

Van der Pas: "In Afrika is de realiteit erg simpel: een vrouw draagt een kind in haar buik, eentje op haar rug en ze houdt een derde vast aan haar linkerhand. Met haar rechterhand bewerkt ze het veld. Dat is een onhoudbare situatie. Ik heb zelfs het idee dat de situatie - vooral in Congo - nu erger is dan toen ik daar nog werkte. In de 'Belgische' tijd was de gezondheidszorg er zeer hoogstaand; overal had je een medische post op een afstand van 100 kilometer."

Het unieke aan de situatie in Gemena en Bwamanda is dat er twee sterke vrouwengroepen actief zijn. Die in Gemena wordt geleid door een jonge moeder van drie kinderen, Kabibi. Ze zorgen voor weeskinderen, zetten alfabetiseringsprojecten op, motiveerden de mannen om te helpen bij de bouw van een naaiatelier. Maar het nijpende probleem is dat van de ongewenste kinderen, vaak als gevolg van verkrachting. Kabibi en haar sterke vrouwen zagen meteen de voordelen van het spiraaltje. Ook de vrouwengroep Mama Lamuka ('Vrouwen, word wakker!') uit Bwamanda, 75 kilometer verderop, toonde interesse. De contacten met Van der Pas en Temmerman brachten het project in een stroomversnelling. De twee ziekenhuizen bedienen zo'n 500.000 mensen en staan in voor een kleine 7.000 bevallingen per jaar.

Ei van Columbus

Het project Mama's aan de Evenaar lijkt eenvoudig, maar vergt heel wat voorbereiding. Zo is het niet vanzelfsprekend om aan de nodige spiraaltjes te geraken. Van der Pas sprak zijn oude contacten bij de farmaceutische firma Organon (nu een onderdeel van Merck Sharp & Dohme) aan. "Ik vroeg hen of ze spiraaltjes konden leveren. Wij willen in Congo werken met het MLCu 375-spiraaltje van Organon. Als we die op grote schaal moeten aankopen, dan kost dat een fortuin. Het spiraaltje is erg goedkoop in de aanmaak, een halve euro zeg maar. Het wordt echter verkocht voor 40 euro. De contacten verliepen in het begin een beetje moeizaam, maar nu krijgen we toch signalen dat alles in orde zal komen."

Dat het spiraaltje in het Westen nooit is doorgebroken, heeft enerzijds te maken met religieuze bezwaren (het werd beschouwd als een abortivum, zie kaderstukje), maar ook met commerciële contraintes. "Firma's konden weinig geld verdienen aan het spiraaltje", zegt Van der Pas. "Een anticonceptiepil moet elke dag ingenomen worden, en dat decennia lang. Het spiraaltje wordt ingeplant en blijft vijf tot zelfs vijftien jaar werkzaam. Als alle vrouwen die de pil slikken overschakelen op het spiraaltje, betekent dat een aderlating voor de farmaceutische industrie."

"En toch is er een kans dat het in Afrika wel zal lukken", zegt Temmerman. "Daar is het gebruik van de pil marginaal. Veel verlies zullen de firma's dus niet boeken wanneer plotseling op grote schaal spiraaltjes worden geplaatst. En in de gesprekken met de firma's over aidsremmers hebben we ook wel gemerkt dat het voor hen erg belangrijk is om een voortrekkersrol te spelen in de mondiale gezondheidszorg."

Is Mama's aan de Evenaar het ei van Columbus? Is het dan zo simpel om de problemen van overbevolking en moeder- en kindersterfte aan te pakken? "Op het eerste gezicht wel," zegt Temmerman, "maar toch blijf ik heel voorzichtig. Dit project is een eerste stap; de weerstand is zeer groot. Je hebt de duidelijke culturele bezwaren tegen anticonceptie; vele mannen willen niet dan hun vrouw onvruchtbaar wordt, want dat is een aanslag op hun mannelijkheid. Bovendien denken ze dat vrouwen die een anticonceptiemiddel gebruiken ook losbandiger zijn. En dan is er de weerstand vanuit religieuze hoek. Die komt niet alleen van de katholieke kerk, maar in Afrika is dat toch de dominante factor."

"In landen waar vrouwen kunnen deelnemen aan de macht, zoals in Rwanda, zien we dat er vorderingen worden gemaakt op het vlak van gezinsplanning", zegt Temmerman. "President Kagame is gestart met een campagne die erop gericht is het aantal kinderen te beperken tot drie. Het spiraaltje speelt daarbij een grote rol. De reacties - vooral uit katholieke hoek - zijn echter erg virulent."

Van der Pas: "Voor mij is het één groot déjà vu. In de jaren zestig en zeventig verrichtten wij baanbrekend werk op het vlak van contraceptie. Dat was erg controversieel in de katholieke Kempen. Het was maar door 'de boer op te gaan' dat we de weerstand konden overwinnen. Elke avond gingen we spreken voor de vrouwen van de boerinnenbond of van de KAV. We spraken over gezinsplanning, over anticonceptie, en die vrouwen begrepen heel goed dat dát de toekomst was. Ze wisten dat ze grote risico's liepen als ze op middelbare leeftijd nog zwanger zouden worden. Uiteindelijk waren het de vrouwen die de mannen overtuigd hebben. En de kerk: die kon uiteindelijk niets anders doen dan de gelovigen volgen."

"Ook al volgen nog weinig mensen in het Westen de voorschriften van de paus, toch leggen die een zware hypotheek op de inspanningen die wereldwijd geleverd worden inzake gezinsplanning", zegt Van der Pas. "Een van de redenen waarom ons project in India destijds mislukte, was dat de plaatselijke politici het zaakje niet vertrouwden. 'Als jullie paus in Rome tegen het spiraaltje is, waarom solferen jullie het dan op aan ons?', gooiden ze ons voor de voeten."

Alle hens aan dek

Zelf gaat Van der Pas niet naar Congo in februari. "Mijn tropenjaren liggen achter mij", zegt hij. "Het is nu aan de jongeren om ons werk voort te zetten. Het doet me wel iets dat onze oude droom opnieuw tot leven wordt gewekt."

Voor Temmerman is het "alle hens aan dek". "We mogen geen tijd meer verliezen. Dit is niet alleen een gezondheidsprobleem, dit is een ecologisch probleem. De draagkracht van de aarde is niet oneindig. We zijn nu met 7 miljard mensen op de planeet en we gaan in sneltempo naar 10 miljard. Als we al die monden moeten voeden, staan we voor een ecologische ramp. We moeten het geboortecijfer onder controle krijgen."

"Willem Van Os, een Nederlandse pionier van het spiraaltje, reageerde in de jaren zeventig erg kregelig toen men hem wees op de gevaren van het spiraaltje", besluit Van der Pas. "'Door de atoombom zijn mensen bang geworden voor radioactiviteit. De wereld zal echter nooit ten onder gaan aan de atoombom,' zei hij, 'maar wel aan overbevolking.'"

Wie is er bang voor het spiraaltje?

Het spiraaltje of IUD ('intra-uterine device') lijkt wel verdoemd. Toen het in 1929 voor het eerst gebruikt werd door de Duitse gynaecoloog Ernst Gräfenberg (de man die ook de 'G-plek' ontdekte), zat het nog maar in een experimentele fase. De nazi's wilden niet weten van anticonceptie, waardoor het middel in 1939 werd verboden. Pas na de oorlog pikten wetenschappers het idee weer op. De Amerikaan Jack Lippes bracht in 1962 een spiraalvormig plastic voorwerp, omwikkeld met koperdraad, op de markt. 'Lippes' Loop' werd al snel overtroffen door spiraaltjes van farmabedrijven zoals Ortho en Organon. De Gentse universiteit speelde in het klinische onderzoek een grote rol. Het studiecentrum EURECA van prof. Michel Thiery en dr. Harry Van der Pas leverde een stroom publicaties die aantoonden dat het spiraaltje veilig was. Veiliger dan de pil zelfs.

Die reputatie kreeg een dreun door het debacle van Dalkon Shield, een IUD van de firma AH Robins. Vrouwen klaagden massaal over infecties, bloedingen en pijn tijdens het vrijen. Artsen stelden al snel PID (pelvic inflammatory disease) vast, een ontsteking van baarmoeder en eileiders. Achttien mensen kwamen om het leven, in 1974 werd Dalkon Shield van de markt gehaald. In de juridische nasleep (400.000 schadeclaims en een vergoeding van 3 miljard dollar) raakten ook de andere IUD's in onbruik. De huidige modellen zijn allemaal veilig en uiterst efficiënt.

Er waren ook religieuze bezwaren tegen het spiraaltje. En die bestaan nog. De katholieke kerk aanvaardt enkel periodieke onthouding als voorbehoedmiddel. Het condoom en de pil zijn uit den boze, maar het spiraaltje is helemaal des duivels omdat het de innesteling van een bevruchte eicel in de baarmoeder verhindert. Dat komt heel dicht in de buurt van abortus.

In de westerse wereld is het spiraaltje aan een opmars bezig. In België wordt het gebruikt door 11 procent van de vrouwen die contraceptiva nemen. In de VS was er een opmerkelijke stijging van 1,3 procent naar 5,5 procent in de voorbije vijftien jaar. De verkoop van de pil daalde in dezelfde periode met 2 procent.

In de VS is het grote probleem - net zoals in Afrika - de 'provider bias': er zijn te weinig medici die weten hoe ze het spiraaltje moeten inbrengen. In België krijgt elke gynaecoloog die vaardigheid aangeleerd tijdens zijn opleiding.

In China - dat een eenkindpolitiek oplegt - is het spiraaltje hét belangrijkste wapen tegen de overbevolking. Als sinds de jaren zeventig wordt het massaal gebruikt om de bevolkingsexplosie in te dijken.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234