Woensdag 08/12/2021

Terug in de kast: het Roze Actiefront

In Nederland mogen homostellen trouwen, Duitsland en Frankrijk kennen een partnerregeling die veel van het burgerlijke huwelijk weg heeft. 'We zijn omsingeld! Maar in België bestaat de politieke wil niet om alle homorechten snel te realiseren. Actie blijft nodig.' Zegt de voorman van het militante Roze Actiefront, dat er net nu een punt achter gezet heeft. 'Ik weet het. Het is een contradictie. Waarom denk je dat wij zonder veel bazuingeschal gestopt zijn?' zegt Yvan Brys. Een terugblik op een type strijd die wat anachronistisch geworden is omdat ook de heksenjacht van weleer niet meer van deze tijd is. Of is dat maar schijn?

Sybille Decoo

Op kerstavond laatstleden worden een dokter en een verpleger met wacht opgetrommeld. Een jongen van zestien heeft in de ouderlijke woning een zelfmoordpoging ondernomen. De dokter en de verpleger zijn homoseksueel en weten dat van elkaar. Zegt de een tegen de ander: "Denk jij wat ik denk?" De ander knikt. "Doen we er iets aan?" Alweer een hoofdknik. Waarop een van beiden zich met de tiener afzondert en zegt: "Hoe krijgt een schone gast als jij het in zijn hoofd zelfmoord te plegen." De jongen grijpt de uitgestoken hand en praat misschien wel voor het eerst over zijn homo-zijn.

"In die dubbele sfeer zijn we nu aanbeland", zegt Yvan Brys. "Meer en meer homo's nemen vanuit de functies die ze bekleden hun verantwoordelijkheid, maar die jongen had moeten weten dat er vandaag geen reden meer is om zijn homoseksualiteit te verbergen."

De bovenstaande anekdote ontnuchtert het krachtige beeld van de drie homostellen en het lesbische koppel die vorig weekeinde in Amsterdam als eersten ter wereld in het huwelijksbootje stapten. De onberispelijke maatpakken en, meer nog, de witte trouwjurken van de lesbiennes brachten meteen ook een huwelijk tot stand tussen revolutie en traditie. De vooruitgang ging klassiek gekleed, en heeft ongetwijfeld net daarom weer een aantal mensen over de streep getrokken die nog niet overtuigd waren van homorechten of zich ongemakkelijk voelden bij homoseksualiteit. Het beeld rekende af met hun vrees dat homoseksualiteit conservatieve waarden aantast.

"Goed, maar wat als een vader en zijn verdoken homoseksuele tiener voor de buis zaten en de vader reageerde met 'Het gaat potverdikke toch wel ver'?", brengt Yvan Brys daar tegenin. "Je hebt meer nodig dan beelden. Omkadering en wettelijke ondersteuning zijn essentieel. Maar de politiek volgt niet."

Glenn in Big Brother, Marianne in De Mol, Bertrand Delanoë burgemeester van Parijs, Bruno Delille schepen van Brussel... Het zijn individuele illustraties van een veranderde mentaliteit, maar volgens Brys ("men verwijt me dat ik te cynisch ben") verdoezelen ze de realiteit van de achtergebleven wetten. Al jaren sleurt hij hetzelfde eisenplatform mee naar de Roze Zaterdagen. De enige eis die gerealiseerd werd, is de schrapping van artikel 372bis, dat seks voor homoseksuelen pas toeliet vanaf 18 jaar terwijl dat voor hetero's vanaf 16 mocht.

Maar terwijl het eerste wetsvoorstel bijna twintig jaar geleden werd ingediend, is de wet die homo's moet beschermen tegen discriminatie op het werk, in de huisvesting of op school er nog steeds niet, staan homokoppels niet op gelijke voet met heterokoppels, hangt het begrip 'ontucht' uit het Strafwetboek nog steeds als een zwaard van Damocles boven de homobeleving, en zijn scholen niet verplicht informatie te verstrekken over homoseksualiteit.

Niet dat er niets gerealiseerd is. Ministers voeren ook voor holebi's een (bescheiden) gelijkekansenbeleid en de gelijkstelling van de successierechten voor samenwonenden met die van gehuwden (enkel in Vlaanderen) betekende voor homokoppels een hele stap voorwaarts. Maar het samenlevingsregister is slechts een symbool en het statuut voor samenwonenden strekt niet verder dan een vermogensrechtelijke regeling.

Brys: "Daar schuilt het gevaar van beelden en symbolen. Wij krijgen reacties van mensen die denken dat discriminatie tegen homo's wettelijk verboden is, of geloven dat het homohuwelijk zo goed als bestaat. Noem het het kijk- en luistergeldeffect, of de wet van de remmende voorsprong. Sommigen vinden zelfs dat een antidiscriminatiewet niet meer nodig is. Maar dan kun je even goed de verkeerscode afschaffen, iedereen respecteert immers het rode licht. Actie blijft dus nodig. Want de goodwill van de regeringspartijen tegenover het homohuwelijk is volgens mij te klasseren onder de beloftes die jaarlijks gedaan worden in de aanloop naar Roze Zaterdag (dit jaar op 5 mei, SD). Die beloftes bewijzen dat de homobeweging gewicht heeft gekregen, net als de Vrouwendag, de Dag van de Arbeid, Rerum Novarum. Maar de politieke wil om alles snel te realiseren, bestaat niet."

De actie zal in elk geval niet meer op gang getrokken worden vanuit de Congresstraat in Antwerpen. Boven de bel prijkt het Roze Actiefront nog wel op een plastic strookje, maar het lokaal ligt er verlaten en half opgeruimd bij. Er stond niet genoeg jong geweld klaar om het van de oude gabbers over te nemen. De voorvechters van de homorechten verdelen zich nu over een veelvoud van verenigingen, maar het militantisme zoals dat door het Roze Actiefront (RAF) in de praktijk werd gebracht, doet het niet echt meer.

Het RAF werd geboren uit de Rooie Vlinder, een militant- linkse actiegroep, die zoals vele homoverenigingen in de VS en Europa halfweg de jaren '70 werd opgericht in de nasleep van de Stonewall-rel in 1969. Een zoveelste razzia in de Stonewall Inn in de New Yorkse homobuurt Greenwich Village leidde daar toen tot een tegenreactie en bezetting van de homobar die drie dagen duurde. Het incident gaf een enorme impuls aan de internationale homobeweging.

De Rooie Vlinder redeneerde dat niet de homo maar de maatschappij zich moest aanpassen. 'Wij willen geen plaatsje onder de zon maar een ander strand', luidde het motto. Maar ook: 'Alles wat ze zeggen dat we zijn, dat zijn we ook'. Dat vond Yvan Brys toen wat van het provocerende te veel. Maar toen de oudgedienden van de Rooie Vlinder de fakkel doorgaven ("een blad, acties, fuiven, een basisdemocratische besluitvorming en het liederlijke leven hadden hen uitgeput") en het Roze Actiefront werd opgericht, was hij van de partij.

Niet dat Brys zelf niet van het radicale soort is. Hij prijkt systematisch op de kieslijsten van de Partij van de Arbeid. "Verder ging de link van het RAF met de PvdA niet", beweert Brys, maar de situering van de actiegroep in extreem-linkse kringen zorgde er wel voor dat het Roze Actiefront niet voor alle homo's aanvaardbaar was.

Naar buiten uit kwam het RAF echter goed uit de verf. Vooral de roze driehoek, het symbool dat de homo's in de nazi-concentratiekampen opgespeld kregen, die het RAF tot haar logo maakte, stond symbool voor de hele homobeweging. Hij stal de show in de eerste Roze Zaterdag (1990, Antwerpen), lang voor er sprake was van praalwagens.

Het Roze Actiefront voerde actie aan de scholen en maakte er een punt van verwarring te zaaien. Leerlingen kregen een vlaggetje in de vorm van een roze driehoek in de handen geduwd en werden naar hun leraars verwezen om te weten te komen waar het voor stond. Brys en de zijnen belandden er enkele keren voor in de cel. Administratief aangehouden, zoals dat heet. "Men liet ons weer vrij als de scholen uit waren. Maar drie dagen later stonden we er weer. Aan katholieke scholen zorgde dat voor hysterische directies", herinnert Brys zich.

Vooral de actie aan de school in Edegem is bijgebleven, toen Xavier Buisseret van het Vlaams Blok een knokploeg had gemobiliseerd en een doek spande met het opschrift 'handen af van onze kinderen'. Dat kwam als een boemerang terug toen de extreem-rechtse politicus veroordeeld werd wegens handtastelijkheden bij meisjes. "Wij waren eigenlijk veel te offensief voor die jonge homootjes", zegt Brys nu. "Die acties waren een zoete wraak van de actievoerders tegenover diegenen die hén in het donker hadden gehouden."

Zelf kwam Brys pas op zijn 25ste 'uit de kast'. "Ik heb tien jaar van mijn leven verknald. Dat uitte zich toen ik hepatitis kreeg en maar ziek bleef. Bij anderen uit hun geheim zich in zelfmoord." De jongeren in de homobeweging benadrukken vandaag het omgekeerde. "Coming out is een bijna euforisch proces. De jongeren spelen daar vandaag op in", zegt Brys.

Zijn moeder nam zijn bekentenis niet erg op, maar bepaalde welk deel van de familie het mocht weten en welk deel niet. "Op een dag kom ik terug van een betoging in Brussel. Mijn moeder was ervan overtuigd dat ze mij op tv had gezien - ten onrechte - en was erg boos. Toch was ze ook opgelucht omdat ik volgens haar op de openbare omroep was verschenen. Haar bekenden keken VTM."

In die tijd woonde Brys in Lokeren. Net als veel homo's verhuisde hij naar de stad, in casu Antwerpen, "voor het comfort en de vrijheid die je er als homo geniet". En hij voegt eraan toe: "Ook homo's zijn migranten."

Andere acties die het Roze Actiefront opzette, waren gericht tegen het ontslag van een lerares uit Bergen die voor haar homoseksualiteit was uitgekomen op de televisie, tegen de weigering van Roularta om homozoekertjes te plaatsen in de Streekkrant, of tegen de heksenjacht op de homosauna's.

Het is overigens nog maar van 1987 geleden dat ULB-professor Michel Vincineau en zijn vriend, voor wie het RAF het toen opnam, werden vrijgesproken voor de uitbating van de homosauna's Macho 1 (Antwerpen) en Macho 2 (Brussel). In deze laatste werd in 1984 een razzia gehouden, op grond van ontucht, de aanwezigheid van minderjarigen en van drugs. Daar bleek niets van, de homosauna's boden enkel de gelegenheid aan homo's om in 'relaxatiecellen' hun seksualiteit in alle veiligheid te beleven. Voor Vincineau en Rudi Haenen werd het een gerechtelijke lijdensweg.

Vrijgesproken in eerste aanleg werden beiden in beroep veroordeeld, door een pensioengerechtigde rechter, die het proces maakte van de homoseksualiteit. In zijn arrest stelde hij homoseksualiteit gelijk met ontucht omdat het "ingaat tegen de doelstellingen van de seksualiteit (namelijk de voortplanting) en op termijn het menselijke ras zal uitroeien". Dat arrest werd later in cassatie verbroken, en op 23 april 1987 werd Vincineau door het hof van beroep in Luik definitief vrijgesproken. Hij viel toen flauw in de rechtszaal.

Men kan zich dat soort razzia's of gerechtelijk taalgebruik heden ten dage nog maar moeilijk indenken, al liggen de jaren '80 nog niet zo ver achter ons. "In rechters heb ik geen vertrouwen", zegt Brys daarover. Vandaar ook de eis om het begrip 'ontucht', dat in de jurisprudentie wordt verstaan als prostitutie maar door de conservatieve rechter in het eerste arrest-Vincineau werd uitgebreid, uit het Strafwetboek te schrappen. Dat stuit op verzet, omdat wetgever en politie het nodig zeggen te hebben in de strijd tegen de vrouwenhandel.

Met de verdwijning van het Roze Actiefront (de vereniging zette er op 17 maart een punt achter op de laatste van de maandelijkse fuiven waarmee ze hun werking financierden) is het gewicht van de strijd voor de homorechten nu helemaal in Gent komen te liggen, bij de Federatie Werkgroepen Homoseksualiteit (FWH). Die werkt vooral via politieke lobbying.

Brys vindt dat prima maar onvoldoende: "Het gevaar bestaat dat men de beloftes gelooft en wacht op de realisatie." Hij heeft niet helemaal ongelijk. Toen de politieke partijen de voorbije week stelling innamen over de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor homo's, verwoordde woordvoerster Anke Hintjens het standpunt van het FWH tegenover De Morgen als volgt: "Het homohuwelijk is een kwestie van tijd. Daar moet werk van gemaakt worden, maar als er meer tijd nodig is voor het maatschappelijk debat kunnen wij nog wat wachten."

Brys ziet een gevaar voor verslapping. In Nederland is dat volgens hem al het geval met de Roze Zaterdagen. "In Nederland is de tendens er om de inhoudelijke eisen naar de achtergrond te verdringen en er uitsluitend een homofeest van te maken. Maar Roze Zaterdag is niet alleen een dag waarop je met je blote kont en een pluim erin op straat komt. Het moet een strijdfeest blijven."

Dat er voor de homo's nog een lange weg te gaan is, leidt hij ook af uit het feit dat lang niet alle homoseksuele politici als rolmodel willen optreden. "Wij kennen er nog een aantal die in hun kast blijven zitten. Het zou leuk zijn, mochten ze eruit komen." PS-voorzitter en ex-minister Elio di Rupo strekt in dat verband volgens Brys niet tot voorbeeld. "Hij werd eruit gesleurd. Hij heeft zelf nooit aan de homokar geduwd."

De voorman van het ter ziele gegane Roze Actiefront die oproept om de actie niet te laten vallen, het is natuurlijk een levensgrote contradictie. "Inderdaad. Waarom denk je dat wij zonder bazuingeschal gestopt zijn? Het RAF is opgericht met 20 mensen rond de tafel, zo gemakkelijk ging dat toen. Maar die zijn er nu niet meer." Afgelopen dinsdag zei hij in de krant dat de bestuurders van het RAF een karikatuur waren geworden van zichzelf. Wat bedoelde hij precies? "Dat de A van Actie intussen even goed voor Alcohol kon staan."

om alles snel te realiseren, is er niet'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234