Zondag 20/10/2019

Reportage

Terreurwonden helen langzaam in Baskenland

Op muren in het dorpje Legoretta staan de hoofden van gevangengenomen terroristen gekalkt. Beeld AP

Terwijl de ETA zich aan het opheffen is, trekt een 'verzoeningstent' door Baskenland. Maar de wonden van het jarenlange geweld zijn nog vers.

ETA-gevangenen die vrijkomen, moeten een plek in de maatschappij kunnen vinden. Als dit niet gebeurt kan de geschiedenis zich herhalen", zegt Maixabel Lasa (66) met een microfoon in de hand en een wrange glimlach op haar gezicht. "Moet je eens horen voor wie ik het nu opneem", voegt zij daaraan toe, terwijl op de gezichten van de toehoorders het ongemak valt af te lezen.

Want uitgerekend Lasa verloor haar echtgenoot Juan María Jáuregui, een politicus en zakenman, door toedoen van de ETA-terreur: "Juan Mari", zoals zij hem achttien jaar na dato nog steeds liefkozend noemt, werd door de terreurbeweging in een bar met twee kogels in het hoofd geëxecuteerd.

Lasa vertelt vanavond op uitnodiging van de Baskische regioregering met andere slachtoffers haar verhaal in een grote witte tent op het centrale plein van het stadje Beasain. Deze 'verzoeningstent' trekt door heel Baskenland om hen nader tot elkaar te brengen.

De uitnodigingen zijn niet alleen verstuurd aan nabestaanden van ETA-slachtoffers. Ook familieleden van terroristen die slachtoffer werden van politie of paramilitairen zijn welkom. Dit tot ongenoegen van sommige slachtofferverenigingen die niets willen horen van een 'Baskisch conflict' maar enkel de ETA als dader zien.

Met de opheffing van de Baskische afscheidingsbeweging komt in ieder geval een definitief eind aan ruim een halve eeuw terreur in noordwest Spanje en daarbuiten. Al liggen de wonden die het geweld achterliet in Baskenland nog open.

Geen droom, maar realiteit

"Vlak voordat hij van huis ging zei Juan Mari: Maixabel ik heb gedroomd dat ze me gaan vermoorden", vertelt Lasa die ochtend struinend door haar woonplaats Legoretta. "Even later belde mijn zus die zei: wat je ook doet, ga niet naar buiten. Toen wist ik genoeg. Juan Mari's voorspelling was geen droom, maar realiteit."

In het kleine dorpje Legoretta wordt Lasa ook nu nog dagelijks pijnlijk herinnerd aan ETA: op muren staan de hoofden van terroristen gekalkt. Elke week is er een publieke samenkomst van sympathisanten die vragen om 'etxera', het overbrengen van ETA-gevangenen die door heel Spanje en Frankrijk vastzitten, naar cellencomplexen in Baskenland.

"Ik doe maar net of ik het niet zie", vertelt Lasa, "Maar ik kan moeilijk zeggen dat het geen pijn doet. Het is niet anders".

In Legoretta, net als in andere Baskische gemeenschappen, wonen daders en slachtoffers op elkaars lip. De zoon van de buren van haar ouderlijk huis, verscholen achter een weelderige tuin, hoorde ook bij de ETA. "Hij en een ander gooiden molotovcocktails naar een kazerne van de Guardia Civil. Bij de achtervolging werden ze doodgeschoten. Dat was dan mijn buurman", zegt Lasa hoofdschuddend.

Mok met kalasjnikov

Veroordeeld ETA-lid Jon Iurrebaso (63) leeft ondertussen in zijn eigen biotoop. In het appartement achter het station in Bilbao herinneren snuisterijen aan zijn leven bij de terreurbeweging: een magneetje op de koelkast met de beeltenis van Che Guevara, een mok met kalasjnikov en rode ster boven zijn bureau.

In de buurt kennen de meesten zijn verleden. "Kijk daar is Jonnie die vastzat, zeggen ze dan", vertelt Iurrebaso. Last heeft hij er nooit mee. Dezer dagen wordt hem vaak gevraagd of met de opheffing van de ETA de kous af is. "Ik antwoord dan dat ik dat niet denk", zegt Iurrebaso. "De ETA heeft met het neerleggen van wapens jaren terug al gedaan wat het moest doen. Maar nu voeren ze ook nog een soort theaterstuk op waarmee zij zich onderwerpen aan de vijand".

De meeste Basken uit het kamp van de 'izquierda abertzale' (linkse nationalisten) zeiden de steun aan de gewapende strijd al lang en breed vaarwel. Onder aanvoering van eveneens oud-ETA lid Arnaldo Otegi proberen zij nu via de politiek een onafhankelijk socialistisch Baskenland af te dwingen, zij het met weinig succes.

Hoewel het doel van de ETA bijna zestig jaar na de oprichting verder weg dan ooit is, heeft Iurrebaso geen twijfels over zijn keuze destijds. "Ik wil aan jongere generaties vertellen dat het de moeite waard is om te strijden. Wij moeten ons organiseren, geduld hebben en ons nooit overgeven", zegt hij.

Training in Jemen

"Bietan Jarrai (zowel politiek als militair handelen)", leest hij het ETA-motto voor onder het symbool van de slang en de bijl dat op een spiegeltje in zijn boekenkast staat. Iurrebaso maakte het eigenhandig in de gevangenis. Daar kwam hij voor het eerst terecht nadat de Bask in 1980 op Schiphol werd opgepakt nadat hij volgens persbureau Europa Press terreurtraining in Jemen had gevolgd.

Iurrebaso werd uitgeleverd aan Spanje waar hij voor elf jaar achter de tralies verdween vanwege lidmaatschap van de terreurorganisatie en deelname aan aanslagen. Naar eigen zeggen werd hij in Madrid gemarteld. Maar de klacht die hij daarover indiende, werd volgens hem door de rechter genegeerd. In 2007 werd Iurrebaso nog eens opgepakt, maar hij kwam een paar jaar later om gezondheidsredenen vrij.

In zijn wijk zijn de muren vol gekalkt met leuzen in vuurrode letter: 'Amnestie' en 'De strijd van de arbeiders is de strijd van het volk'. Iurrebaso maakt zich tegenwoordig met de beweging ATA hard voor gevangen ETA-leden en hij is uiterst kritisch op de linkse nationalisten van Otegi in het Baskisch parlement.

Naar de verzoeningstent gaat hij niet. En over de excuses die de ETA vorige week maakte aan burgerslachtoffers is hij ambivalent. "De ETA moet ook excuses maken aan het Baskische arbeidersvolk omdat zij hun doelen niet hebben behaald en aan de gevangenen en de ballingen", foetert hij, "ik denk dat sommige slachtoffers aandacht verdienen. Maar nu gaat het er vooral over dat 'het' nooit had mogen gebeuren. Maar wat is 'het'? Dat Spanje en Frankrijk ons bezet hebben? Of dat wij rebelleerden? Dit is geen Spanje, maar Baskenland, vandaag, morgen en altijd", concludeert hij.

Als een trein

Martxelo Otamendi, hoofdredacteur van de enkel in het Baskische verschijnende krant Berria, vergelijkt de geschiedenis van ETA met die van een trein: in zijn analogie zijn de afgelopen decennia op verschillende stations tal van lieden in- en uit die trein gestapt. Zo kan het dat een van de oprichters van ETA nu een succesvol zakenman is in Baskenland. Terwijl anderen duizelingwekkend hoge celstraffen uitzitten. "Degenen die uitstapten vonden dat de trein op dat moment moest stoppen. Degenen die nog op de trein zaten juist dat hij in volle vaart vooruit moest', vertelt Otamendi op zijn kantoor in Andoain. "Nu is de trein echter een dode weg ingeslagen".

Hoewel de communiqués van de ETA al sinds jaar en dag bij het links nationalistische Berria op de deurmat ploffen, had de opheffing van de terreurbeweging van Otamendi veel eerder mogen gebeuren. "Sommigen vonden ETA gerechtvaardigd onder Franco. Anderen ook na de democratische transitie", zegt de hoofdredacteur, die zorgvuldig zijn woorden weegt.

"Als Pinochet tijdens zijn dictatuur vermoord was door links had ik mij daar in ieder geval niet over beklaagd', legt hij zijn eigen standpunt op kousenvoeten uit.

De Spaanse justitie is namelijk zeer gespitst op het vergoelijken van terreur. Otamendi ondervond dat aan den lijve: Berria's voorganger, dagblad Egunkaria werd in 2003 op last van de rechter gesloten. De krant zou een verlengstuk van de ETA zijn en hoofdredacteur Otamendi een terrorist. Hij en andere journalisten werden opgepakt en volgens Otamendi gemarteld. De Spaanse rechter deed dit af als dezelfde riedel die ETA-leden wel vaker ophingen.

Maar in 2010 werd de zaak toch geseponeerd vanwege gebrek aan bewijs. Het Europees Hof voor de rechten van de Mens veroordeelde Spanje omdat het Otamendi's martelaantijgingen niet serieus had genomen. "Ik ben een slachtoffer van de staat net als vijfduizend anderen in Baskenland en Navarra", zegt de hoofdredacteur.

De langste adem

Midden in Legoretta staat inmiddels een monument voor Maixabel Lasa's doodgeschoten echtgenoot. Een gedenkplaat in de bergen is al drie keer vernield. "Wij repareren het steeds weer. De eerste keer zeiden we: eens zien wie de langste adem heeft", vertelt Lasa met een glimlach.

Toch zijn ook de tijden in Legoretta veranderd. Dorpsgenoten meden haar na de aanslag in 2000 als ze haar op straat tegenkwamen. Maar laatst was er ook toenadering van een dorpsgenoot die jaren zijn mond had gehouden. "Hij zei dat hij het erg vond van mijn man en dat hij wilde weten hoe het met mij is", vertelt Lasa. "Dat was heel betekenisvol. Het emotioneerde mij erg."

Oog in oog

Lasa stond in het kader van een overheidsprogramma ook oog in oog met de daders die spijt betuigden. Maar de excuses van Eta vorige week waren enkel aan 'burgerslachtoffers' gericht terwijl haar man een 'doelwit' was. "Zij dwingen ons zo om na te denken bij welke groep slachtoffers wij horen, dat is verschrikkelijk", zegt Lasa.

Echte verwerking van het geweld verwacht Lasa pas bij de generatie van haar kleinkinderen, haar generatie en die van haar dochter worstelen nog.

Ook in de verzoeningstent in Beasain blijkt dat de uiterst gewelddadige episode in Baskenland voor sommigen nog springlevend. Terwijl de nevel vanuit de omringende diep donkergroen gekleurde heuvels neerdaalt in het stadje, vertellen de uitgenodigde slachtoffers van de ETA hun verhaal aan het publiek.

De stoelen direct tegenover hen zijn echter leeg. Want de slachtoffers van staatsgeweld waar de organisatie ook op had gehoopt zijn niet komen opdagen.

Tranen vloeien bij familieleden die een geliefde verloren. Een van hen pleit vurig om in godsnaam het zwijgen te doorbreken en niet 'zomaar' de bladzijde om te slaan, zoals volgens hem na de Spaanse Burgeroorlog en de Franco-dictatuur gebeurde.

"Wil iemand uit het publiek zijn ervaring misschien delen?", vraagt organisator Aintzane Ezenarro hoopvol. Maar op een enkeling na blijft het heel erg stil.

Zeker 829 doden door ETA

Euskadi ta Askatasuna (Baskenland en Vrijheid) werd in 1959 opgericht. De terreurbeweging verzette zich gewapend tegen de onderdrukking van de Franco-dictatuur en streefde een socialistisch en onafhankelijk Baskenland na, dat naast de autonome regio Baskenland in noordwest Spanje ook Navarra en Frans Baskenland omspant.

Na de Spaanse democratische transitie in 1978 zette de Eta de gewapende strijd met harde hand voort. De terreur, waarvan de aanslagen tot in de beginjaren van deze eeuw voortduurden, kostte in ieder geval 829 levens, terwijl honderden zaken die aan Eta worden toegeschreven, nog onopgelost zijn.

Voordat de afscheidingsbeweging in 2011 de wapens definitief neerlegde, was de steun vanuit de Baskische samenleving zo goed als verdampt. Het aantal leden was volgens de Guardia Civil van duizend rond de eeuwwisseling teruggelopen tot een man of vijftig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234