Maandag 01/06/2020

Terreur groeit aan een wonderboom

Een kleine flat in de Londense migrantenbuurt Wood Green vormt sinds vorige week het hart van het onderzoek naar plannen voor een aanslag met het dodelijke gif ricine. Na de miltvuurpaniek in de VS, kort na 11 september 2001, slaat de bioterreur toe in Europese hoofdsteden. Maar de Londense politie weet wel beter. Al sinds de 'paraplumoord' op een Bulgaarse dissident in 1978 is ricine geen massavernietigingswapen, maar het gif van sluipmoordenaars.

Maarten Rabaey

Zonder '9/11' was MI5 zijn verdachten wellicht nooit op het spoor gekomen. Toen het in de aanloop naar Kerstmis waarschuwingen regende voor mogelijke aanslagen door Al-Qaeda, begon de Britse inlichtingendienst twee jonge asielzoekers te observeren. Volgens de Franse geheime dienst had het duo banden met een netwerk van islamisten die in Afghanistan, Georgië en Tsjetsjenië een opleiding kregen om terreur te zaaien in West-Europa.

De 16- en 17-jarige woonden samen in een kamertje op de bovenste verdieping van een vervallen Victoriaans huis in High Road, waar ze na het indienen van hun asielaanvraag gehuisvest waren door de sociale dienst van de Londense deelgemeente Islington. De een was een Algerijn die twee jaar geleden al eens asiel had gezocht, de ander had een Ethiopisch paspoort maar zou ook uit Algerije afkomstig zijn.

Slechts één verdachte bevond zich in de flat, toen de gerechtelijke politie Scotland Yard daar en op vijf andere adressen in het noorden en oosten van Londen in de vroege uurtjes van afgelopen zondag binnenviel. De agenten droegen beschermende kledij; ze waren gewaarschuwd dat ze in Wood Green een keukenlaboratorium vol giftige substanties zouden kunnen aantreffen.

Eerst werd opgelucht ademgehaald: er lagen niet meer dan wat dozen en keukenmateriaal. Maar kort daarop doken alsnog vreemdsoortige sporen op, waarvan meteen stalen werden opgestuurd naar het chemisch en biologisch laboratorium van het Britse leger in Porton Down. Dinsdagochtend werd het vermoeden bevestigd: het ging om de uiterst dodelijke stof ricine.

In zijn oorsprong baart ricine niemand zorgen. De stof is immers afkomstig van de ricinus communis, een decoratieve tropische kamerplant die verkrijgbaar is in de betere bloemenzaak en in de volksmond beter bekend is onder zijn alias 'wonderboom'. Wonderbomen worden op plantages in het Midden-Oosten en Afrika zo massaal geteeld dat er jaarlijks wereldwijd een miljoen ton van wordt verspreid. De zaden en de daaruit gepuurde wonderolie dienen als basisgrondstof voor onder meer laxeermiddelen, smeerolie en lippenstift. De problemen stellen zich met het afval, dat voor vijf procent uit ricine bestaat.

Na inname van een dodelijke dosis, zeventig microgram voor een volwassene, veroorzaakt de stof binnen een dag koorts- en ademhalingsproblemen. Het slachtoffer sterft binnen de twee à drie dagen. Daarmee is de stof efficiënter dan klassieke ingrediënten van gifmengers, zoals blauwzuur of het zenuwgas sarin. Een tegengif wordt ontwikkeld in de VS maar zal volgens het Amerikaanse DOR Biopharma, dat er eerder in slaagde muizen immuun te maken voor ricine, pas ten vroegste over drie jaar op de markt verschijnen.

Ricine dook in de recente geschiedenis voor het eerst op als moordwapen op 29 september 1978. Die dag wandelde de jaren eerder naar Engeland gevluchte dissidente Bulgaarse schrijver Georgi Markov via Waterloo Bridge naar een busstation, toen hij in de dij werd gestoken met de punt van een paraplu. De dader verontschuldigde zich en verdween in het spitsuur. Toen hij thuiskwam voelde Markov zich onwel en viel hij flauw. Artsen konden alleen vaststellen dat de situatie van hun patiënt hopeloos verslechterde. Vier dagen later stierf hij aan bloedvergiftiging.

In het lichaam van Markov werd bij de lijkschouwing een stille getuige van de moord teruggevonden: een kogeltje ter grootte van een speldenknop. Het kogeltje bleek gedrenkt te zijn geweest in een dodelijk gif: ricine.

Eenzelfde fragment werd later teruggevonden in de rug van een vriend en dissidente landgenoot van Markov, de naar Parijs gevluchte politieke commentator Vladimir Kostov. Die werd twee weken voor de aanslag in Londen bij het verlaten van het metrostation Arc de Triomphe neergeschoten, maar overleefde de aanslag.

De moordenaars van Markov, die waarschijnlijk handelden op bevel van het Bulgaarse regime, hadden bij de paraplu-aanslag nauwelijks 450 microgram ricine gebruikt. Enig rekenwerk leert dat tien kilo ricine in theorie dus meer dan honderdduizend slachtoffers kan maken. Maar zo'n vaart loopt het wellicht niet. In de praktijk is ricine misschien wel een moorddadige stof, als massavernietigingswapen is het volgens wetenschappers moeilijk te gebruiken. De stof is immers heel moeilijk te verspreiden, of zoals een expert zei: "Eén man kan in theorie met één ejaculatie ook alle vrouwen van de wereld bevruchten, maar in de praktijk werkt het zo natuurlijk niet." Zeker, het gif kan worden verspreid via drinkwater, of via neveldruppels verspreid in de luchtkokers van pakweg een metrostation, maar wie deze procédés wil toepassen heeft zeer geavanceerde technieken nodig.

Anderzijds heeft terreur niet altijd slachtoffers nodig om zijn doel - angst zaaien - te bereiken. Zie wat er deze week gebeurde: ziekenhuizen en huisartsen in Londen zijn druk in de weer om te zien of achter de vele onschuldige wintergriepjes geen bioterreur schuilt.

De Britse premier Tony Blair greep de paniek al aan om zijn steun aan de VS-oorlog tegen terreur te bevestigen en te waarschuwen "dat terroristen en schurkenstaten massavernietigingswapens produceren, waaronder nucleaire, chemische en biologische wapens."

Toch is de vrees dat ricine ooit deel zal uitmaken van het massavernietigingsarsenaal van een terreurnetwerk of een schurkenstaat niet onterecht. Met name 's werelds grootste boeman van dit ogenblik, de Iraakse leider Saddam Hoessein, heeft toegeven ermee te hebben geëxperimenteerd.

Op 25 januari 1999 meldden de toenmalige wapeninspecteurs van de Verenigde Naties, Unscom, aan de VN-Veiligheidsraad dat "Irak beweert dat het tien liter ricine heeft geproduceerd uit honderd kilogram castorbonen (wonderbonen) en dat deze hoeveelheid in november 1990 vernietigd werd in een experiment met artilleriegranaten van 155 mm. Documenten die tijdens een inspectie in 1997 gevonden werden tonen echter aan dat er veel meer dan honderd kilogram wonderbonen werden verzameld en verwerkt in oktober en november 1990". Unscom eist van Irak nog steeds meer uitleg over de "onzekerheden rond de opname van ricine in zijn wapenprogramma".

De politiediensten houden er dan ook steevast rekening mee dat terroristen biologische wapens toegespeeld krijgen van landen zoals Irak. Van onderhandse handel in grote hoeveelheden gifwapens bestaat wel geen bewijs, maar dat bijvoorbeeld Al-Qaeda interesse had voor ricine, staat buiten kijf.

In Kaboel werden papieren ontdekt met gebruiksaanwijzingen voor de productie van het gif. In de documenten stond te lezen hoe ricine aan de wonderboon te onttrekken is. Het filmpje van een langzaam stervende hond, opgesloten in een ruimte waar een gas was verspreid, was vorig jaar augustus de opzienbarendste ontdekking uit de in Afghanistan aangetroffen collectie videobanden van Al-Qaeda die CNN op zijn beurt uitzond. In Noord-Irak zou de terreurgroep Ansar Al-Islam ricine hebben uitgeprobeerd op dieren en op zeker één mens, zo meldden Amerikaanse media destijds.

Volgens generaal Richard Myers, de stafchef van het VS-leger, zijn in vijf van de zestig vermeende biologische wapenlabs in Afghanistan sporen terug gevonden van ricine of miltvuur. "Maar", waarschuwde hij enkele maanden geleden, "het voorbehoud dat we moeten maken is dat er zulke kleine hoeveelheden lagen dat het miltvuur een natuurlijke oorsprong kon hebben en het ricine er kon liggen omwille van de aanwezigheid van wonderbonen. En dus: nee, we hebben geen sluitende bewijzen dat er actieve agentia aanwezig zouden zijn."

Wel maande hij aan tot waakzaamheid. Dat die nodig is, meent ook de Amerikaanse inlichtingendienst CIA in haar halfjaarlijkse rapport over de mondiale productie van massavernietigingswapens, dat overigens uitgerekend op de dag van de ricine-ontdekking gepubliceerd werd. "Het onderzoek naar biologische wapens waartoe Osama bin Laden opdracht gaf is verder gevorderd dan aangenomen, zo bleek uit documenten en materialen die gevonden zijn in Al-Qaeda-gebouwen in Afghanistan.

Het gevaar van terreuraanslagen met chemo- en bio-wapens lijkt te groeien", schrijven de CIA-rapporteurs, die ook wijzen op de populariteit die het gif geniet bij terroristen van eigen bodem. In april 1991 werden in de VS-deelstaat Minnesota verschillende leden van een Amerikaanse groep extremisten, die zich The Patriot's Council noemden, gearresteerd wegens de productie van ricine. Ze wilden er naar eigen zeggen agenten van de federale politie mee vermoorden. De hoeveelheid gif die bij hen werd aangetroffen zou honderd mensen kunnen doden indien het correct zou zijn verspreid. Toch brengt zelfs de CIA een nuance aan: "Terroristen blijven waarschijnlijk de voorkeur geven aan schietpartijen en bomaanslagen - conventionele methodes die zich al lang hebben bewezen."

Burgerrechtenorganisaties waarschuwen ondertussen voor een heksenjacht op migranten die in het bezit zijn van wonderbonen. Liberty, een gerespecteerde Britse organisatie die opkomt voor de rechten van individuele burgers, zei deze week "verontrust" te zijn over de grote ophef rond de ricine-zaak. De groep vreest dat de arrestanten geen eerlijk proces zullen krijgen. "Deze mensen zijn misschien schuldig, maar misschien ook niet. Wij zouden graag zien dat men de kalmte bewaart", verklaarde hun directeur John Wadham.

Sinds 11 september 2001 is immers al vaak een gifaanslag-in-voorbereiding gemeld, maar aantijgingen van die aard zijn tot dusver nooit hard gemaakt. In een voorstad van Parijs heeft de Franse politie vorige maand nog Fransen en Algerijnen gearresteerd die nauwe banden zouden onderhouden met Tsjetsjeense rebellen en aan een gifgasaanval op de Russische ambassade zouden werken. De Britse politie pakte in november mannen op wegens het voorbereiden van een aanslag met cyanidegas op de Londense metro - ze zijn alweer vrij. In Rome zijn eerder Marokkanen opgepakt in het bezit van een cyanide-achtige stof, die bedoeld zou zijn om drinkwater te vergiftigen. Ze werden uiteindelijk niet vervolgd. In Groot-Brittannië zijn sinds 9/11 al meer dan honderd personen opgepakt op verdenking van het voorbereiden van terroristische aanslagen, maar slechts enkelen onder hen zijn al daadwerkelijk in staat van beschuldiging gesteld.

Vooral Arabische politologen waarschuwen dan ook om te snel besluiten te trekken. "Ja, er zijn gekken onder de Algerijnen die vallen voor Osama bin Ladens propaganda, maar alle aandacht richten op hen is overdreven", meent Saad Djebbar, een Algerijnse dissident die al 27 jaar in Londen woont. Djebbar stelt dat Britse veiligheidsdiensten er rekening mee moeten houden dat ook de regering van Algerije en andere Arabische staten niet zonder zonden zijn. "Ook de 'vuile' Noord-Afrikaanse regimes gebruiken 9/11 om hun vijanden uit te schakelen", zegt hij. "Dit is een sombere wereld en als het over Algerije gaat zijn de dingen niet altijd wat ze op het eerste gezicht lijken. Waarom zou de ricine niet bestemd zijn geweest voor een Algerijnse, Tunesische of Egyptische dissident die in Groot-Brittannië of Frankrijk woont?"

Bronnen: Federation of American Scientists, The Independent, de Volkskrant, UPI,

Reuters.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234