Zaterdag 27/02/2021

Terreur aan zet in Jemen

‘De internationale gemeenschap moet zich concentreren op de vele problemen van Jemen: economische instorting, corruptie, werkloosheid en uitputting van grondstoffen als water en olie’, zegt Christopher Boucek van de denktank Carnegie Endowment for Peace.

In de annalen van het moslimterrorisme zal de poging van Umar Farouk Abdulmutallab wellicht in kleine letters worden vermeld, met de nodige, ironische randbemerkingen. Het was dan ook niet meteen een gelukte aanslag die de Nigeriaan pleegde op kerstdag 2009, in een vliegtuig op weg van Amsterdam naar Detroit. Abdulmutallab probeerde de PETN-explosieven die in zijn onderbroek waren genaaid, tot ontploffing te brengen, maar het enige wat hij voor elkaar kreeg was een kleine steekvlam die zijn broek en de wand van het vliegtuig in brand zette. De man kon snel overmeesterd worden door passagiers en cabinepersoneel.

Belangrijker dan de mislukte aanslag was echter dat Abdulmutallab een nieuwe terreurorganisatie op de wereldkaart zette. Na zijn arrestatie verklaarde de man dat hij had gehandeld in opdracht van Al Qaida in Jemen (AQAP, Al Qaida in the Arabian Peninsula). Terwijl AQAP op dat moment al bijna een jaar bestond, was het de eerste grote poging tot aanslag van de organisatie in het buitenland. Meteen liet de organisatie zien dat ze in staat was om een met bom gewapende terrorist in een passagiersvliegtuig te zetten. De paniek was groot. De VS voerden enkele aanvallen met drones uit op plaatsen waar de terroristen zich mogelijk schuilhielden en ook de Jemenitische regering verklaarde de terreurorganisatie te zullen aanpakken.

Fast forward tot bijna een jaar verder. Een week geleden werden in luchthavens van Dubai en de Britse East Midlands bompakketten ontdekt, verstopt in verpakkingen voor inktpatronen voor printers. Inhoud: PETN-explosieven van 300 en 400 gram. Ter vergelijking: de onderbroek van Abdulmutallab bevatte ‘slechts’ 80 gram PETN. AQAP eiste gisteren de verzendingen op en bewijst hiermee dat ze een organisatie is die in staat is om op een gesofisticeerde manier bommen in twee vliegtuigen binnen te smokkelen.

Volgens experts is AQAP intussen zelfs gevaarlijker geworden dan de ‘basisorganisatie’ Al Qaida van Osama bin Laden. “AQAP spiegelt zich wel aan Al Qaida, maar neemt geen orders aan van Osama bin Laden of Ayman Al-Zawahiri (de nummer twee van Al Qaida, AE)”, zegt Jemenexpert Christopher Boucek. “AQAP is veel flexibeler als organisatie, opportunistischer ook.”

Boucek werkt voor de gerenommeerde denktank Carnegie Endowment for Peace en heeft net een boek uit over het land: Yemen on the Brink. Volgens de expert is de dreiging van AQAP enorm gegroeid, terwijl de veiligheid en stabiliteit in Jemen het afgelopen jaar verslechterden. “Vergeleken met de militaire druk die de internationale troepenmacht uitoefent op Al Qaida in Afghanistan en Pakistan, is de situatie van AQAP een pak comfortabeler”, verklaart Boucek. “Al Qaida in Afghanistan wordt nog steeds gezien als de grootste dreiging omdat de organisatie in staat is simultane en complexe aanslagen te organiseren. Maar het gevaar dat AQAP aanslagen kan plegen tegen de VS of het Westen, is veel imminenter. Bovendien heeft AQAP met succes jihadisten uit het Westen kunnen rekruteren, onder wie bekeerlingen, die niet passen in het traditionele profiel van terroristen. ”

Ontbrekend gezag

AQAP werd in 2009 opgericht door resterende leden van wat ooit Al Qaida in Yemen en Al Qaida in Saoedi-Arabië was. Beide organisaties leken verslagen door de respectieve regeringen, maar de leden die niet waren opgepakt of gedood werkten geduldig aan hun comeback. Toen in februari 2006 23 Al Qaidaverdachten kon ontsnappen uit een gevangenis, kwam alles in een stroomversnelling. Een van de ontsnapten was immers Abu Basir Nasir Al-Wuhayshi, die ooit nog secretaris was van Osama bin Laden. Dankzij Al-Wuhayshi groeide de kleine organisatie uit tot een terreurgroep die volgens experts tussen de 300 en 500 strijders telt. Al-Wuhayshi leidt, samen met zijn militaire commandant Qasim Al-Raymi, AQAP met vaste hand. Anwar Al-Awlaki, de geestelijke die door de VS sinds vorig jaar naar voren wordt geschoven als het hoofd van AQAP, is een belangrijke figuur binnen de organisatie, maar niet de leider, benadrukken experts.

Dat AQAP zo kon groeien in het afgelopen jaar, ondanks de beloofde maatregelen om de organisatie aan te pakken, komt door een combinatie van vele factoren. Er is ten eerste het ontbreken van gezag van de centrale regering van president Ali Abdullah Saleh in grote delen van het land. Sanaa heeft het afgelopen jaar wel een aantal militaire acties uitgevoerd in provincies waar zich Al Qaidarebellen schuilhouden, maar het was lang niet altijd duidelijk of die aanvallen AQAP tot doel hadden of de separatistische rebellen in het zuiden van het land. De Jemenitische regering heeft daarnaast nog andere katten te geselen, zoals de opstand van de Houthi-rebellen in het noorden van het land.

Naast de Jemenitische regering hebben ook de Amerikanen, die zich rechtstreeks bedreigd voelden door de Abdulmutallab-aanslag, in het afgelopen jaar maatregelen genomen in Jemen. De militaire hulp aan het land werd verhoogd tot bijna 150 miljoen dollar om de Jemenitische troepen uit te rusten en op te leiden. Dat is een pak meer dan de 67 miljoen die het land een jaar eerder kreeg. Maar Christopher Boucek wijst erop dat een land als Pakistan miljarden aan hulp ontvangt om het terrorisme daar bestrijden. Naast de financiële hulp verhoogden de VS ook de geheime operaties in Jemen en was er tussen eind 2009 en mei 2010 een aantal aanvallen met onbemande drones. Maar die aanvallen werden bijna volledig stopgezet nadat op 25 mei de vicegouverneur van Marib per ongeluk werd gedood en de bevolking woedend op straat kwam.

De kracht van AQAP is dat de organisatie leert van haar fouten. Al Qaida in Saoedi-Arabië verloor de steun van de bevolking door spectaculaire aanslagen waarbij veel gewone Saoedi’s om het leven kwamen, maar AQAP van Al-Wuhayshi deed zijn best om de Jemenitische bevolking aan zijn kant te krijgen. De belangrijkste doelen van de organisatie zijn buitenlanders, expats, de energie-infrastructuur en regeringstroepen.

Terwijl organisaties als Al Qaida in Irak de aanwezige sociale en politieke structuren links lieten liggen, maakte AQAP er een punt van de grieven en belangen van gewone Jemenieten niet zomaar naast zich neer te leggen. Een van de belangrijkste verwezenlijkingen van AQAP-leider Al-Wuhayshi was het aangaan van vriendschappen en relaties, onder meer door huwelijken, met Jemenitische stammen. Dat lukt niet altijd, maar in de zuidelijke provincies Abyan en Shabwah, en ook in het meer centraal gelegen Marib, kan AQAP toch rekenen op de steun van de plaatselijke stamhoofden. “De Jemenitische stammen die AQAP op een of andere manier steunen, doen dat om verschillende redenen”, schrijft terreurexpert Ryan Evans in een editie van de CTC Sentinel, de uitgave van het Combatting Terrorism Center aan de militaire academie van West Point. “Een daarvan is hun ontevredenheid over het regime van Saleh. Voor de stammen is Al Qaida vaak slechts laatste in een lange rij van groepen die de regering vijandig gezind zijn.”

Amerikaanse bezetting

AQAP heeft stevig wortel geschoten in Jemen, zegt Christopher Boucek van Carnegie Endowment. “Er is een steeds groter wordende groep van arme, slecht opgeleide en werkloze mannen waaruit AQAP kan putten. Bovendien lukt het de organisatie de hulp van de VS en de droneaanvallen voor te stellen als een Amerikaanse bezetting, zodat het land buitenlandse terroristen aantrekt.”

Vorige week begon de Jemenitische regering met grote militaire acties in Shabwah en Marib. Maar Boucek denkt niet dat dit soort aanvallen de oplossing zijn voor het probleem. “Ik twijfel er erg aan dat dergelijke pogingen invloed zullen hebben op de organisatie”, zegt hij. “Jemen heeft een onmiddellijk antiterreurbeleid nodig, maar dat is niet voldoende. Militaire hulp vanuit het Westen zal het probleem niet verhelpen.”

Daarvoor is de situatie in Jemen te complex. Terwijl het Westen terrorisme beschouwt als het grootste probleem, zijn er veel grotere uitdagingen in het land, zegt Boucek. “Er is de instorting van de economie, de corruptie, de werkloosheid en de uitputting van grondstoffen als water en olie.” Berekend werd dat tegen 2017 de olievoorraden van Jemen zullen zijn opgedroogd, en dat in een land waar olie 90 procent van de export vormt, waar bijna driekwart van de bevolking onder de armoedegrens leeft. Wat water betreft: tegen 2017 dreigt hoofdstad Sanaa volledig droog te vallen. “De internationale gemeenschap moet ervoor zorgen dat de Jemenitische bevolking weet dat de buitenlandse actoren niet werken om het regime van Saleh in stand te houden, maar ernaar streeft de toestand in Jemen te verbeteren. Jemen is vandaag geen failed state, en is niet te vergelijken met Afghanistan of Somalië. Maar als de internationale gemeenschap geen vooruitgang boekt om de erosie van autoriteit aan te pakken, zal de toestand verergeren. En dan zullen, zoals we vorige week zagen, Jemens problemen niet in Jemen blijven.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234