Zondag 27/11/2022

Tere strikken

Jayne Anne Phillips: geboorte en dood en een zee van alledaagsheid

Jayne Anne Phillips

Uit het Engels vertaald door Irving Pardoen, Meulenhoff, Amsterdam, 302 p., 665 frank.

door Herman Jacobs

Een zeer productieve schrijfster is ze niet, de Amerikaanse Jayne Anne Phillips (°1952). Het van de zomer gepubliceerde MotherKind, net in vertaling verschenen als MoederZorg, is pas haar vijfde boek sinds ze in 1979 debuteerde met de verhalenbundel Black Tickets (in 1981 vertaald als Zwarte kaartjes). Maar die geringe kwantiteit blijkt omgekeerd evenredig met de kwaliteit van haar werk.

Zwarte kaartjes kreeg destijds grote lof toegezwaaid: Raymond Carver noemde de auteur van deze verhalen (over mensen "lichtjaren verwijderd van de Amerikaanse droom") "een oorspronkelijk talent" en "dit boek van haar van een dwarse schoonheid", en Nadine Gordimer prees haar als "de beste korte-verhalenschrijver sinds Eudora Welty". Ook haar volgende boeken, de roman Machinedromen (1985, Machine Dreams), de verhalen uit Snelle levens (1988, Fast Lane), en met name haar tweede roman Zomerkamp Shelter (1995, Shelter), werden door de kritiek met respect en enthousiasme onthaald, ook in deze krant bijvoorbeeld. Voor Shelter, een indringende, soms beklemmende evocatie van het afscheid van de kindertijd en de overgang naar het volwassen leven, kreeg Phillips een Academy Award in Literature van de American Academy and Institute of Arts and Letters, en Publishers Weekly verkoor het uit als een van de beste boeken van 1994.

Dit alles maar om te zeggen dat ik grote verwachtingen koesterde toen ik MoederZorg begon te lezen - al helemaal door de aanbeveling van Kirsty Gunn, een schrijfster die ik zeer bewonder en die het een prachtig boek vond. Maar dat viel tegen. MoederZorg vertelt een eenvoudige geschiedenis: Kate Tateman wordt zwanger niet zolang nadat ze heeft vernomen dat haar moeder Katherine aan longkanker lijdt. Al spoedig wordt duidelijk dat het voor Katherine een aflopend verhaal is. Dat ze toestemt in de uitsluitend levensrekkende behandelingen die de medische wereld haar slechts te bieden heeft, ligt alleen in haar verlangen om het kind van haar dochter nog in haar armen te kunnen houden. Dat wordt haar vergund: ze zou zelfs de eerste pasjes van het kereltje nog zelf hebben kunnen zien als ze tegen die tijd niet stervende was geweest.

Ondertussen moet Kate met haar nieuwe leven in het reine zien te komen: met de zorg voor haar baby, en voor de twee zoontjes, zes en acht jaar, van haar minnaar en toekomstige echtgenoot Matt, met de moeilijkheden die zijn ex-vrouw maakt, met het nakende afscheid van haar moeder, die ze bij zich in huis heeft genomen. Phillips weet dat af en toe in mooie, niet opzichtige regels te vangen:

"Een razernij, wist Kate, deze behoefte om baby's te baren, je kind in je armen te houden. Waar het op neerkwam, was dat baren seks in het niet deed verzinken, wegvaagde. Een vrouw vrijt om dit te krijgen, om de schone lucht in te ademen van haar kind dat ze eigenhandig verzorgt, om hem in te drinken, op te eten. (...) Je werd zwanger, je kreeg weeën, je baarde, je opende jezelf, je werd gedreven, en als het leven er eenmaal was, werd het bedreigd. Moeders bonden strikken op babyschoentjes en babyhemdjes, en een tijdlang bleven die strikken in stand."

Maar opmerkelijk in dit boek is verder eigenlijk alleen de eigenaardige discrepantie tussen de toon van de verteller en die van de hoofdfiguur. Kate blijkt geneigd tot een wat plagerige dialoogstijl, wat nogal contrasteert met de ernstige, grijze toon van de vertelling; haar innerlijke leven daarentegen, in haar gedachten en mijmeringen waaraan de verteller ons deelachtig maakt, wil nogal eens een vage, mystiekerige kant op gaan - ze heeft lang rondgereisd in Sri Lanka, India en Nepal -, wat dan weer afsteekt bij de nauwkeurige, van liefde voor het detail getuigende registratie van het alledaagse waaraan MoederZorg rijk is.

Een metafoor die in de roman enige malen terukeert, is die van het leven als een schijnbaar onbewogen, diep meer. Wat meer rimpelingen op dat meer zouden MoederZorg geen kwaad hebben gedaan. Hoewel het gaat over de ingrijpendste gebeurtenissen denkbaar, zit Phillips je met dit verhaal van geboorte en dood nooit op de huid. De ervaringen van zorg voor zowel nieuwgeboren als stervend leven worden authentiek genoeg overgebracht, maar blijven te gedempt, en bovendien verdrinken ze in een zee van alledaagsheden. Men mag van zijn lezers waarachtig wel enige inspanning vergen, en het hoeft beslist niet allemaal flitsend en schokkend en adembenemend te zijn - het is juist een uitdaging om van de zogenaamd onopmerkelijke levens die de grote meerderheid van ons leidt toch kunst te maken. Maar de diepte die in MoederZorg wordt gesuggereerd zit wel verduiveld goed verborgen.

Hoewel hij gaat over de ingrijpendste gebeurtenissen denkbaar, zit Phillips je in deze roman nooit op de huid

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234