Woensdag 10/08/2022

ReportageRusland

Tegen de oorlog of voor de staat? De kerk in Rusland ‘verkeert in een enorm diepe crisis’

President Poetin (rechts) en patriarch Kirill (midden). Beeld AP
President Poetin (rechts) en patriarch Kirill (midden).Beeld AP

De steun voor de oorlog in Oekraïne is de Russisch-orthodoxe kerk op veel kritiek komen te staan, binnen en buiten de kerk. Traditiegetrouw probeert de kerk conflicten met de staat te vermijden. In Sint-Petersburg ziet priester Georgi Mitrofanov welke schade dit aanricht.

Geert Groot Koerkamp

De Petrus-en-Pauluskerk in Sint-Petersburg is niet makkelijk te vinden. De portier van de Pedagogische Academie waarin het gebedshuis zich bevindt, verwijst met een werktuiglijke knik naar de tweede verdieping. Een lange gang met tl-verlichting en talloze zijdeuren brengt je bij een grote, half openstaande houten deur, van waarachter de kalme stem klinkt van Georgi Mitrofanov.

De Russisch-orthodoxe priester spreekt vanaf het altaar enkele tientallen parochianen toe, die in een dichte kring om hem heen drommen om geen woord te missen van wat hij zegt. De 64-jarige vader Georgi is voor hen een baken van rust in bange tijden. De preek is veeleer een vertrouwelijk gesprek met mensen die hij al heel lang kent.

“Iedere normale priester zegt in zijn kerk natuurlijk dat een oorlog a priori slecht is, dat die moet worden gestopt”, zegt hij na de dienst. “Maar dat zijn clichés. De gelovigen bepalen zelf hun standpunt en verwachten heel vaak van de geestelijke geen bijzondere opvatting daarover. Naar mijn mening is dat verkeerd, want de kerk moet een antwoord hebben op alle vragen die betrekking hebben op goed en kwaad. En het thema oorlog gaat natuurlijk over goed en kwaad.”

De Russisch-orthodoxe kerk beleeft stormachtige tijden. Allerwegen klinkt kritiek op de innige banden tussen de kerk en het Kremlin. Eerder deze maand wekte patriarch Kirill opnieuw verbazing en verontwaardiging door in een preek te zeggen dat Rusland “nog nooit een ander land heeft aangevallen”. Hij heeft herhaaldelijk met verve het Russische optreden in Oekraïne verdedigd, ook tijdens zijn Zoom-ontmoeting met paus Franciscus in maart. De paus zei onlangs tegen de krant Corriere della Sera dat Kirill een groot deel van het gesprek, kijkend op een stuk papier, omstandig uitlegde waarom Rusland geen andere keus had. “Een patriarch kan zichzelf niet verlagen tot misdienaar van Poetin”, aldus de paus.

Paus Franciscus voert half maart, drie weken na het begin van de oorlog in Oekraïne, een videogesprek met patriarch Kirill. Beeld AP
Paus Franciscus voert half maart, drie weken na het begin van de oorlog in Oekraïne, een videogesprek met patriarch Kirill.Beeld AP

Groeiende kritiek

De verontwaardiging over de positie van de patriarch heeft binnen de kerk wereldwijd tot verdeeldheid geleid. De Russisch-orthodoxe Nicolaasparochie in Amsterdam distantieerde zich van de Moskouse moederkerk en stapte over naar het Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel. Ook in Rusland is in de kerk groeiende kritiek te horen. Een priester in Kostroma werd uit zijn ambt ontheven na een kritische noot in een preek, die door een parochiaan werd doorgebriefd aan de politie. Bijna 300 orthodoxe priesters tekenden een open brief waarin ze het geweld tegen Oekraïne veroordelen. “We rouwen om de beproeving waaraan onze broeders en zusters in Oekraïne onverdiend zijn onderworpen”, schrijven ze. “Stop de oorlog.”

Er zijn ook andere geluiden. De populaire Moskouse priester Artemi Vladimirov haalde in een preek fel uit naar de brief. “Helaas begrijpt niet iedereen wat er gebeurt. Rusland is nu in oorlog met het collectieve Westen.” Hij rept van “Russische mensen die niet bereid waren hun ziel aan het fascisme te verkopen” en zouden zijn vervolgd, van door “Oekraïense fascisten” verkrachte meisjes, van “organen die uit levende mensen worden gesneden om aan Europa te verkopen”. Russische “vredestroepen” voeren volgens hem een “speciale operatie” uit, “om een Neurenbergproces tegen heel Europa te beginnen”. Die “operatie” is “onvermijdelijk”, zegt vader Artemi beslist. “Het is de enige manier voor Rusland om zich te ontworstelen aan de slavernij, waarin we ons al vele jaren bevinden na de onwettige teloorgang van ons land.”

Patriarch Kirill beweegt zich ergens tussen deze uitersten. Dat de leiding van de Russisch-orthodoxe kerk haar steun uitspreekt voor de acties van het Russische leger in Oekraïne verbaast priester Georgi Mitrofanov geenszins. “De overheid vindt het prima dat onze kerkleiding de politiek van de overheid niet bekritiseert, en als ze die zelfs steunt, zoveel te beter. Ze doet dat om conflicten met de staat te voorkomen die negatief kunnen uitwerken voor de kerk.”

Martelaarschap

Zijn Petersburgse kerk is een grote rechthoekige ruimte, met hoge ramen die uitkijken op een zonovergoten binnenplaats. Voor de revolutie van 1917 bevond zich hier de huiskerk van de toenmalige handelsschool, daarna was de gebedsruimte meer dan 70 jaar gesloten, net als de meeste kerken in de communistische tijd. De eerstvolgende eredienst in de opnieuw gewijde kerk vond plaats in 2005.

Aan de muren hangen behalve vertrouwde iconen ook de beeltenissen van de Petersburgse metropolieten Veniamin (Kazanski) en Serafim (Tsjitsjagov), beiden vermoord door de communisten en door de Russisch-orthodoxe kerk erkend als heilige martelaars.

Mitrofanov was bij die besluitvorming als eminent kerkhistoricus nauw betrokken en de beide kerkleiders hebben voor hem bijzondere betekenis. De Russische kerk en samenleving hebben wat hem betreft bitter weinig geleerd van het martelaarschap van duizenden geestelijken en gelovigen die in de communistische tijd de dood zijn ingejaagd. De kerk zelf werd bijna volledig weggevaagd. “Maar uit die crisis is de kerk niet sterker tevoorschijn gekomen”, stelt Mitrofanov bitter vast. “Want het beste dat er in de kerk bestond, was verwoest. Zowel het land als de kerk kwam geradbraakt uit de Sovjetperiode.”

De Christus-de-Verlosserkathedraal in Moskou, de grootste Russisch-orthodoxe kerk ter wereld. Beeld Getty
De Christus-de-Verlosserkathedraal in Moskou, de grootste Russisch-orthodoxe kerk ter wereld.Beeld Getty

De manier waarop de leiding van de Russisch-orthodoxe kerk zich tegenwoordig gedraagt, is deels terug te voeren op die bloedige geschiedenis van de kerk in de 20ste eeuw, vindt hij. “In onze kerk is de stemming onder de geestelijkheid bovenal inert en apolitiek. Na de gebeurtenissen van de 20ste eeuw houden de meeste geestelijken zich verre van politiek en van publieke discussies. Onze bisschoppen zijn opgegroeid met de overtuiging dat de positie van de kerk, na het overleven van de totalitaire Sovjetstaat, volledig afhangt van de relatie met de staat. Daarom worden stabiele betrekkingen met de overheid gezien als onontbeerlijk en doen de kerkleiders en veel bisschoppen er het zwijgen toe, of geven ze bij voorkeur verklaringen af die in de pas lopen met die van de staat.”

Dat komt volgens Mitrofanov niet enkel door de ervaring van de Sovjetperiode, maar zeker ook door die uit vroeger eeuwen, in Byzantium en andere regio’s waar het orthodoxe geloof staatsgodsdienst was.

“De kerkleiding gedroeg zich meteen na de ineenstorting van het communisme volkomen serviel tegenover de staatsmacht en was heel erg doordrenkt van de Sovjetgeest”, beaamt wetenschapper Sergej Filatov. “De kerk wordt geleidelijk onafhankelijker. Tussen hoe de geestelijkheid zich toen gedroeg en hoe nu, is een verschil van dag en nacht, al is er nog een lange weg te gaan. Maar de eerste stappen in de juiste richting zijn gezet.”

De Krim

De 71-jarige historicus en socioloog publiceert al ruim 30 jaar over de religieuze ontwikkelingen in Rusland en heeft binnen de orthodoxe kerk een uitgebreid netwerk van contacten in het hele land. “De crisis in Oekraïne is een duidelijk voorbeeld van een situatie waarin de mensen veel meer verwachten van de kerk”, zegt Filatov in zijn Moskouse appartement. “Maar hoe gedragen de kerkleiders zich? Heel voorzichtig. Ze wonen in dit land, dus ze kunnen niet aansturen op een directe confrontatie. Maar toch, in 2014, toen de documenten werden getekend over de aansluiting van de Krim, was de patriarch daar niet bij. Hij heeft die aansluiting nooit erkend, de Krim valt nog steeds onder de Oekraïens-orthodoxe kerk van het Moskouse Patriarchaat, niet rechtstreeks onder de kerk van Moskou.”

Filatov heeft de Russisch-orthodoxe kerk in drie decennia wel degelijk zien veranderen. “De kerk is kwalitatief gegroeid.” Zo is er meer aandacht gekomen voor sociale hulpverlening. De pluriformiteit is volgens Filatov toegenomen en kritische geestelijken hoeven minder dan vroeger te vrezen voor represailles, maar de overgrote meerderheid houdt zich ook wat Oekraïne betreft op de vlakte. “De Oekraïense leiders noemen de patriarch natuurlijk steevast de bloedige ideoloog van het poetinisme, maar dat is werkelijk niet waar. Hij is voortdurend aan het balanceren. Dat was 30 jaar geleden nog volstrekt onmogelijk, vooral in de buitenlandse politiek, de kerk was toen altijd een trouwe soldaat van de partij. De kerk is werkelijk veranderd, maar velen willen dat het nog sneller gaat.”

Patriarch Kirill leidt op 27 februari, drie dagen na de Russische invasie in Oekraïne, een dienst in de Christus-de-Verlosserkathedraal in Moskou.  Beeld AFP
Patriarch Kirill leidt op 27 februari, drie dagen na de Russische invasie in Oekraïne, een dienst in de Christus-de-Verlosserkathedraal in Moskou.Beeld AFP

Vooralsnog is er niets dat daarop wijst. Volgens Mitrofanov zijn critici aan beide einden van het spectrum binnen de Russische kerk in de minderheid en is er geen perspectief dat dit op korte termijn zal veranderen. “Er zijn voor- en tegenstanders van de staatspolitiek, maar de meerderheid blijft traditioneel passief en zwijgt.”

De invloed van de kerk moet ook niet worden overschat, vindt hij. “Voor onze overheid bestaat het gezag van de kerk niet, hoezeer ze de kerk ook publiekelijk ondersteunt. Praktiserende christenen vormen in Rusland maar 2 tot 3 procent van de bevolking en onder hen zijn er maar heel weinig maatschappelijk of politiek actieve mensen, die er bovendien vaak tegenstrijdige opvattingen op nahouden. Hier biedt die inertie van de kerk de mogelijkheid de eenheid te bewaren. Dat is niet goed, dat is slecht, maar het is het resultaat van de eeuwenlange historische ontwikkeling van de orthodoxe kerk en de repressie die ze 70 jaar lang heeft ondergaan in de 20ste eeuw.”

Scheuring

Mitrofanov ziet de scheuring die zich nu aftekent binnen de orthodoxe kerk in Oekraïne met lede ogen aan. Hij verwacht dat steeds meer priesters en bisschoppen de overstap zullen maken van de aan Moskou gelieerde kerk naar de Oekraïense kerk, die losstaat van de patriarch. “Dat er nu overwegend anti-Russische sentimenten zijn, is goed te verklaren. Ik zeg niet dat dat goed is, het is te verklaren. Onze kerk moet niet steeds blijven benadrukken dat ze een Russisch-orthodoxe kerk is van het Moskouse Patriarchaat, maar gewoon een orthodoxe kerk die bestaat in Rusland en parochies heeft elders in de wereld. Niet in de ‘Russische wereld’, maar gewoon, in de wereld. Helaas is dat idee van de ‘Russische wereld’ heel populair bij ons, er wordt voortdurend over gepraat. Maar het is nu een odieuze term geworden, een synoniem voor expansie.”

Kan de Russische kerk zich losmaken van die eeuwenlange knellende band met de staat? “Dat ze zich eeuwenlang niet kon losmaken, betekent niet dat dit te zijner tijd niet kan gebeuren. Maar de kerk verkeert in een enorm diepe crisis. Het krediet aan vertrouwen dat de kerk genoot bij de mensen is verlopen. Daarom ben ik pessimistisch, ik zie geen uitweg uit die crisis. Het belangrijkste is nu dat na al die gebeurtenissen zo veel mogelijk mensen in leven blijven, zowel in Rusland als in Oekraïne. Waar levende mensen zijn, zijn christenen, hoe weinig ook, en daar is de kerk van Christus.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234