Maandag 16/12/2019

Economie

Te koop op eBay: botten van een tyrannosaurus rex

Galerie Theatrum Mundi in het Italiaanse Arezzo heeft een T. rex in de aanbieding voor 4 miljoen euro, een jonge ­Allosaurus voor 700.000 euro en een vliegende Pteranodon longiceps voor 140.000 euro. Beeld Theatrum Mundi

Met grote zorgen zien wetenschappers en musea dinoskeletten snel duurder worden, omdat verzamelaars als Leonardo DiCaprio die graag thuis een mooi plekje geven. Gaan waardevolle fossielen verloren voor onderzoek – en het publiek?

Misschien iets voor de woonkamer? Te koop op eBay: botten van een tyrannosaurus rex. Prijs: 2,95 miljoen dollar (2,6 miljoen euro). ‘Hoogstwaarschijnlijk de enige BABY T. REX ter wereld’, jubelt de veilingsite over het 68 miljoen jaar oude fossiel. ‘Het is een werkelijk ZELDZAME kans om een baby REX te zien.’

Het digitale veilinghuis is ‘vereerd’ de prehistorische vleeseter, die vermoedelijk als 4-jarige zijn laatste adem heeft uitgeblazen, aan ‘de hele ­WERELD’ te tonen. Met in kapitalen gevatte aanprijzingen doet eBay zijn uiterste best potentiële kopers ervan te doordringen dat dit niet zomaar een aanbieding is.

Het buitenkansje is aan wetenschappers echter niet besteed. Zij vrezen dat de botten verdwijnen in de collectie van een rijke verzamelaar en onbereikbaar worden voor onderzoek. ‘Belangrijke fossielen als deze jonge tyrannosaurus behoren tot ons gemeenschappelijke natuurlijke erfgoed en verdienen het om in het publieke domein te blijven’, schrijft de internationale vereniging van paleontologen (Society of Vertebrate Paleontology) in een nijdige open brief.

De irritatie over het te koop zetten van de jeugdige T. rex vestigt opnieuw de aandacht op de schaduwkanten van de handel in wetenschappelijk waardevolle fossielen. De belangstelling van vermogende verzamelaars, onder wie Hollywoodsterren als Leonardo DiCaprio en Nicolas Cage, jaagt de prijzen van dinoskeletten op, waardoor ze te duur dreigen te worden voor musea en onderzoeksinstituten. De kooplust, aangewakkerd door de eindeloos herhaalde Jurassic Park-films uit de jaren 90, botst met het belang van wetenschappers en musea die eraan hechten dat fossielen beschikbaar blijven voor onderzoek en zichtbaar blijven voor publiek.

De overblijfselen werden zes jaar geleden op privéterrein in de Amerikaanse staat Montana ontdekt door fossielenjager Robert Detrich. Na vergeefse pogingen om de delen van het 4,5 meter lange skelet te verkopen, besloot Roberts broer Alan Detrich het fossiel uit te lenen aan het natuurhistorisch museum van de Universiteit van Kansas. Daar werden ze op een prominente plek tentoongesteld, totdat Detrich ze vorige maand plotseling te koop aanbood op eBay. Met plaatsing in het museum als aanbeveling verscheen het kostbare karkas – stukken kaak, een aantal botten en de reconstructie van de schedel – op de site tussen plastic speelgoeddino’s en dino-bouwpakketten. De onaangenaam verraste museumdirecteur gaf het fossiel meteen terug aan Detrich en vroeg hem alle verwijzingen naar de universiteit te verwijderen.

Kop van Borealosuchus, uitgestorven krokodilachtige. Beeld RV

Wetenschappers verwijten Alan Detrich dat hij de status van het museum heeft misbruikt om investeerders te lokken. Tentoonstellen in het museum was onderdeel van zijn verkoopstrategie, schrijft de paleontologenvereniging SVP. ‘Deze gebeurtenissen ondermijnen het wetenschappelijk proces om het leven in het verleden te bestuderen en de mogelijkheid voor toekomstige generaties om het natuurlijke erfgoed van onze planeet te delen.’

Dit fossiel is interessant voor de wetenschap omdat er nog veel gekibbel is over de vraag hoe de groei van de T. rex verliep, zegt Anne Schulp, paleontoloog bij Naturalis in Leiden en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. “Is het echt een jonge T. rex of hebben we het over een geheel andere soort? Het is belangrijk daar uitsluitsel over te krijgen, en dit fossiel kan een bijdrage leveren aan dat debat.”

Detrich gaf tegenover The New York Times toe te hopen op een vermogende bieder. Hij had gekozen voor eBay omdat het volgens hem lastig is op een andere manier een rijke verzamelaar te vinden. Verkoop hoeft volgens hem niet te betekenen dat het skelet verloren gaat voor de wetenschap. Uiteindelijk komt het toch wel terecht in een museum, meent Detrich.

De ophef over de T. rex-baby volgt op de omstreden verkoop van het vrijwel complete skelet van een vleesetende dinosaurus in Parijs. Vorige zomer verkocht veilinghuis Aguttes in de Eiffeltoren het 150 miljoen jaar oude geraamte voor 2,36 miljoen dollar (2 miljoen euro) aan een anonieme Franse verzamelaar. Het gaat waarschijnlijk om een nieuwe soort Allosaurus, een verre voorloper van de T. rex. Een dringende oproep van paleontologen om de verkoop van het bijna 9 meter lange skelet niet te laten doorgaan, haalde niets uit.

De koper heeft het skelet tijdelijk in bruikleen ­gegeven aan het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel. Daar zal het elf maanden worden getoond. Als de eigenaar daarna zou besluiten de dino in zijn privécollectie te houden, is dat een tegenvaller voor de wetenschap, zegt Koen Stein, paleontoloog van de Vrije Universiteit Brussel. “Voor het beschrijven van een nieuwe soort is het noodzakelijk dat een fossiel beschikbaar blijft voor onderzoek. Als het skelet in een privéverzameling blijft, is er geen garantie dat andere wetenschappers er goed onderzoek naar kunnen doen. Zonder de mogelijkheid om de beschrijving van een nieuwe soort aan toekomstige nieuwe inzichten te toetsen, is het fossiel eigenlijk verloren voor de wetenschap”, aldus Stein.

GEEN WETGEVING IS ‘GOEDE ZAAK’

Veel landen kennen geen wetgeving voor paleontologische vondsten. Dat is een goede zaak, zegt conservator Bram Langeveld van Natuurhistorisch Museum Rotterdam. “Als er strenge wetgeving is, kunnen verzamelaars niet met hun collectie naar buiten treden. Dan is de kans groot dat fossielen in de illegale handel verdwijnen.”

In de VS, waar veel ­fossielen worden gevonden, zijn vondsten eigendom van de ­eigenaar van het land waar de resten zich ­bevinden.

In fossielrijke landen als China, India en Mongolië geldt een exportverbod. Toch worden er op beurzen fossielen uit deze landen aangeboden, zegt Langeveld. “Ik vermoed dat het ­uitvoerverbod weleens wordt omzeild.”

Van Leonardi DiCaprio, Nicolas Cage en Russell Crowe is bekend dat ze dinofossielen verzamelen en dat ze bereid zijn er honderdduizenden dollars voor neer te leggen. Naar verluidt boden Cage en DiCaprio in 2007 tegen elkaar op bij een veiling in Manhattan. Inzet was de 67 miljoen jaar oude schedel van een tyrannosaurus bataar, verwant aan de T. rex. Cage kreeg het fossiel voor 276.000 dollar in bezit, maar had er niet lang plezier van. Het was afkomstig van een handelaar die in de VS werd veroordeeld voor het smokkelen van fossielen uit Mongolië en China. Cage zag zich gedwongen de geroofde schedel terug te geven aan Mongolië.

Dat dinosaurussen miljoenen waard kunnen zijn, werd voor het eerst duidelijk in de jaren 90 met de verkoop van een bijna complete T. rex die Sue wordt genoemd. Dit 67 miljoen jaar oude skelet, door de Amerikaanse fossielenjager en preparateur Peter Larson ontdekt in South Dakota, kwam in 1997 voor 8,3 miljoen dollar in handen van het natuurhistorisch museum van Chicago.

Sue werd kort na de ontdekking inzet van een juridisch gevecht over het eigendomsrecht en bleef uiteindelijk met bijdragen van bedrijven en particulieren behouden voor het publieke domein. “Ook al kwam het skelet dankzij donoren terecht in een openbare verzameling, dat schiep een precedent: skeletten van dinosaurussen kunnen gekocht en verkocht worden voor buitengewoon grote bedragen”, zegt David Polly, tot voor kort voorzitter van de Society of Vertebrate Paleontology. “Verzamelaars en handelaren waren onder de indruk.”

Dat de handel in fossielen van dinosaurussen steeds lucratiever wordt, bevestigt Luca Cableri van Theatrum Mundi in het Italiaanse Arezzo. Deze galerie, waar je ook een Russisch ruimtepak, een werk van Andy Warhol of een stukje van de maan kunt aanschaffen, heeft een T. rex in de aanbieding voor 4 miljoen euro, een jonge ­Allosaurus voor 700.000 euro en een vliegende Pteranodon longiceps voor 140.000 euro. Een Diplodocus is onlangs aan een Filipijnse verzamelaar verkocht voor 1,5 miljoen euro. “De prijzen van goede exemplaren stijgen jaarlijks met 10 procent”, mailt Cableri. “Na een rustige periode heeft de markt een groot herstel laten zien. Aziatische landen, vooral China, hebben de universele aantrekkingskracht (van dinofossielen) begrepen.”

Theatrum Mundi verkoopt uitsluitend aan particulieren. Cableri: “Het zijn zakenlieden die een dino zien als investering, uitbaters van hotels en toeristische attracties, kasteeleigenaren die hun bezit openstellen voor het publiek. Het tentoonstellen van een dinoskelet trekt meer bezoekers. In een paar jaar heb je de kosten terugverdiend.”

Op de vraag of Theatrum Mundi ook dinoskeletten verkoopt die waardevol zijn voor de wetenschap, antwoordt Cableri: “Ik zou willen dat we die konden vinden!” Volgens hem behoort 99 procent van de skeletten waarop zijn galerie de hand kan leggen tot algemene soorten die in grote hoeveelheden worden gevonden in de VS, zoals Allosaurus, Triceratops en Diplodocus. “Een nieuwe soort wordt zelden ontdekt. Als dat zou gebeuren, zouden we dat onmiddellijk melden bij de betrokken instituten en musea.”

David Polly laat zich kennen als fervent tegenstander van fossielenhandel. Die zit volgens hem de wetenschap op verschillende manieren dwars. Anders dan kunstmusea beschikken musea voor natuurlijke historie niet over grote budgetten. Ook de fondsen van de grootste musea zijn ontoereikend om miljoenenaankopen te doen, zegt hij.

Polly: “Dat sommige commerciële handelaren forse winsten maken met fossielen, betekent dat zij bereid zijn landeigenaren grote bedragen te betalen voor exclusieve toegang tot hun terrein. De afgelopen dertig jaar zijn grondbezitters in staten als Montana hoge sommen gaan verwachten. Dat geld hebben wetenschappers niet. Instellingen die voor fondsen moeten zorgen zijn terughoudend, omdat ze deze kosten beschouwen als steekpenningen.”

Geen probleem

Peter Larson van het Black Hills Institute in South Dakota heeft er geen moeite mee dat particulieren fossielen verzamelen. Hij was betrokken bij het opgraven en prepareren van de meest complete T. rex-skeletten ter wereld, waaronder de door het Nederlandse Naturalis verworven Trix. Larson: “Wij proberen belangrijke fossielen bij musea en wetenschappers te krijgen zodat ze bestudeerd kunnen worden. Maar als ze ook bij particulieren kunnen worden onderzocht, zie ik geen probleem. Je kunt CT-scans maken, digitale data verzamelen... Ook als een fossiel in privébezit is, kunnen de data worden bijgehouden in een openbaar instituut.”

Zonder particuliere verzamelaars zouden er waarschijnlijk geen musea voor natuurlijke historie zijn, zegt Larson. Vrijwel alle musea zijn ooit begonnen met een particuliere verzameling. “Wetenschappers hebben niet altijd het geld dat nodig is voor het opgraven en prepareren van fossielen. We leven nu eenmaal in een kapitalistische wereld en zonder onze inspanningen zouden de drie belangrijkste skeletten van T. rex – Sue, Stan en Trix – nooit zijn gevonden. Alle drie worden ze in het openbaar tentoongesteld. Je kunt het kapitalisme gebruiken ten bate van de wetenschap.”

Dat de fossielenhandel niet alleen het mooiste in de mens naar boven brengt, ondervond Larson in de jaren 90 na de ontdekking van Sue. Vragen over de wetmatigheid van de opgraving leidden tot een onaangenaam juridisch steekspel en een inval van de FBI in zijn werkplaats, waarbij de botten van Sue in beslag werden genomen. Na diverse rechtszaken bleef er weinig over van de aanklacht dat Larson zich schuldig had gemaakt aan het smokkelen van illegaal opgegraven fossielen op land van de federale overheid. Toch ging hij voor twee jaar de cel in, op grond van beschuldigingen die niets met de opgraving van Sue te maken hadden. Hij had verzuimd aan te geven dat hij enkele duizenden dollars in cash over de grens had meegenomen en had een fossiel met weinig waarde van federale grond meegenomen.

Veel betrokkenen waren het erover eens dat Larson slachtoffer was geworden van overijverige aanklagers. Enkele jaren geleden deden afgevaardigden van South Dakota een beroep op president Obama om Larson eerherstel te verlenen. Hij wordt inmiddels door wetenschappers erkend als deskundig paleontoloog. Naturalis zag geen enkel bezwaar om zaken te doen met Larson.

Replica van T. rex Beeld RV

Naturalis breidde zijn collectie dinosaurussen drie jaar geleden op spectaculaire wijze uit met Trix, een imposant skelet van ruim 12 meter dat was ontdekt in Montana. Het hele project om het pronkstuk naar Nederland te halen kostte ongeveer 5 miljoen euro, een bedrag dat werd opgebracht door donoren en met de inzamelingsactie ‘Tientje voor T. rex’. Hoeveel daarvan ging naar de landeigenaar op wiens grond het skelet zich bevond en naar de preparateur (Larson), blijft geheim. Ondervinden Nederlandse instituten als Naturalis hinder van de stijgende prijzen voor fossielen?

Anne Schulp: “De prijs hangt af van de manier waarop je het aanschaft. Kopen vanaf de plank is duur en onverstandig. De geologische context van de vondst is bij een skelet dat je bij een handelaar koopt doorgaans niet of nauwelijks gedocumenteerd. Bovendien bestaat de kans dat je hard moet opbieden tegen collega’s. Dat hebben wij met Trix niet gedaan. Onze eigen mensen hebben de botten opgegraven nadat we een overeenkomst hadden gesloten met de landeigenaar. Daarmee namen we een risico, want we wisten vooraf niet hoeveel er bewaard was gebleven. Wij wilden het hele verhaal van Trix vertellen: de opgraving, de preparatie, het onderzoek naar haar leven.”

Voor het Natuurhistorisch Museum Rotterdam is kopen geen optie. Het museum moet het hebben van schenkingen en bruiklenen. Conservator Bram Langeveld zegt er geen bezwaar tegen te hebben dat fossielen worden verhandeld die bloot komen te liggen bij de aanleg van een weg of het neerzetten van een gebouw. “Maar als een fossiel louter voor financieel gewin wordt opgegraven, vind ik dat wat anders. Gevaar is dat locaties met de mooiste fossielen worden geplunderd. Als er veel verzameld wordt, kan belangrijke informatie over de context verloren gaan. Uit welke tijd stamt het fossiel? In welke omstandigheden is het dier aan zijn eind gekomen? Zo vernietig je een paleontologische locatie.”

Niet elk fossiel is even waardevol voor de paleontologie. Botten van diersoorten die vaak worden opgegraven zijn aanzienlijk minder interessant dan beenderen van weinig voorkomende of onbekende soorten. Voor de talloze botten, schedels, wervels, kaken en tanden die voorbijkomen op verkoopsites en beurzen zullen de meeste paleontologen niet warmlopen. Belangstelling van amateurs is er des te meer. De markt voor fossielen die geen toegevoegde waarde hebben voor de wetenschap, is levendig en omvangrijk. En gevoelig voor fraude.

Op onze beurzen voor fossielverzamelaars gaan zelden grote bedragen over tafel. Op eBay lopen de prijzen uiteen van enkele tientallen dollars voor bijvoorbeeld de tand van een uitgestorven haai of krokodil tot de bijna 3 miljoen voor de T. rex-baby. Hoe kostbaarder, hoe belangrijker het vaststellen van de authenticiteit. Die is niet altijd gegarandeerd. “Het is verdacht als documentatie ontbreekt over de herkomst en de geologische context waarin een fossiel gevonden is”, zegt Schulp. “Sommige commerciële partijen gaan daar anders mee om dan wetenschappers.”

Geen cocaïne

Marokko is een land waar veel (goedkope) fossielen vandaan komen. Het gaat onder meer om botten en tanden van Mosasaurussen, zeereptielen die 66 miljoen jaar geleden uitstierven.

Fossielen uit dat land worden door kenners vaak met achterdocht bekeken. Er zijn werkplaatsen waar ze worden bewerkt om ze completer te doen lijken. Schulp: “In Marokko kun je de prachtigste knutselwerkjes kopen uit fossielenateliers. Het spectaculairste voorbeeld dat ik ben tegengekomen is een kaak met tanden van zowel Globidens, Mosasaurus en Prognathodon.”

Dat de slordige omgang met fossielen ook tot aangename verrassingen kan leiden, ondervonden Nederlandse amateurverzamelaars enkele jaren geleden. Op een beurs in Enschede kochten zij twee uit Marokko afkomstige kaken die zouden behoren aan een krokodil. Het bleek te gaan om een tot dan toe onbekende soort Mosasaurus, die vervolgens door Schulp en andere onderzoekers is beschreven in een wetenschappelijk tijdschrift.

Privéverzamelaars zijn vaak gespecialiseerd en leveren soms een belangrijke bijdrage aan de wetenschap, zegt Langeveld. Sommigen kunnen zich op hun gebied meten met de beste wetenschappers. “De meeste verzamelaars zijn oprecht geïnteresseerd in hun fossielen en willen dat die op een veilige plek terechtkomen als ze overlijden of kleiner gaan wonen. Zij doneren vaak aan musea. Er zijn ongetwijfeld mensen die het doen om het geld, maar die heb je overal. Je moet de opbrengsten ook niet overschatten. Het is geen cocaïne.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234