Zondag 18/08/2019

Te bang om bij elkaar te blijven

Het zijn barre tijden voor de liefde. Onze 'angstsamenleving' maakt het in stand houden van liefdevolle relaties steeds moeilijker. 'In deze onzekere tijden is liefde het eerste slachtoffer. We willen de zekerheid van een vaste relatie maar de vrijheid om er elk moment uit te stappen.'

Toen Bleri Lleshi aan vrienden en kennissen aankondigde dat hij zijn werk over racisme even opzijschoof om een boek te schrijven over liefde, werd er met de ogen gerold. Liefde? Heeft een politiek filosoof geen relevantere thema's om zich in deze tijd mee bezig te houden?

"Ik dank deze mensen", schrijft Lleshi in zijn inleiding. "Hun cynische kijk op liefde heeft me nog meer overtuigd om dit essay af te werken. Ik weiger om mij neer te leggen bij dat cynisme dat ertoe leidt dat generaties mensen misschien nooit liefde zullen kennen."

Liefde in tijden van angst, zo heet het boek dat niet toevallig dit valentijnsweekend gelanceerd wordt. Lleshi ziet hoe onze 'angstsamenleving' het in stand houden van liefdevolle relaties steeds moeilijker maakt. "Angst is een kracht die ons belemmert. Een kracht die het ons onmogelijk maakt om ons te ontplooien. Door angst voelen we ons geïsoleerd, worden we duizelig en kwetsbaar. Die kwetsbaarheid leidt op haar beurt tot meer angst."

Enkele jaren geleden werd het gif in onze samenleving 'verzuring' genoemd, 2015 werd 'het jaar van de angst'. Maar over welke angsten we het dan concreet hebben, blijft een schot in het duister. Zo verwijst Lleshi naar sociaaleconomische problemen als voedingsbodem voor angst, maar evengoed naar de invloed van reclame en (sociale) media die jongeren met een laag zelfbeeld opzadelen. Een hele spreidstand, tussen 'bang zijn om je baan te verliezen' tot 'bang zijn om niet hip of mooi genoeg te zijn'.

"Ik kijk met lede ogen naar wat die angst met ons doet", zo klinkt het. "Angst voor de andere die niet is zoals ik ben. Angst voor vluchtelingen. Angst om niet rond te komen. Angst om geen werk te vinden. Angst om kinderen buiten te laten spelen. Angst voor de dood. Angst voor morgen." Geen wonder, zegt hij, dat wij in West-Europa koploper zijn als het gaat over angststoornissen, stress, depressies.

In deze onzekere tijden plooien we op onszelf terug. Bange mensen zullen zich niet makkelijk openstellen voor de ander en dus ook moeite ondervinden om waardevolle vriendschappen of relaties aan te gaan.

Lleshi: "De wereld verandert constant. Verandering wordt door veel mensen als bedreigend ervaren. We hebben angst om het vertrouwde te verlaten of om uit onze comfortzone te stappen. Er is angst voor het nieuwe en angst voor het onbekende."

Volgens Lleshi zou liefde nochtans het beste medicijn moeten zijn om in deze onzekere tijden overeind te blijven. Maar dat houdt in dat we ons kwetsbaar moeten opstellen, en daar knelt het schoentje. "In interactie treden met andere mensen en met de wereld impliceert weliswaar dat er opnieuw angst kan ontstaan. De angst om te verliezen. De angst om afhankelijk te worden. De angst om ons op te offeren, enzovoort."

Ziedaar de paradox: in tijden van angst en onzekerheid hebben we meer dan ooit behoefte aan een liefdevolle en loyale partner. Maar tegelijkertijd bestaat de angst om ons te binden en ons open te stellen. En zodra we toch een maatje in ons leven hebben toegelaten, worden we bang om hem of haar weer kwijt te raken. Het lijkt of er geen einde komt aan de angstspiraal.

Angst maakt angstig

Professor Damiaan Denys, psychiater en filosoof, heeft zich gespecialiseerd in angstgevoelens. Hij waarschuwt voor het maatschappelijke 'angstdiscours' dat ons in de greep houdt, en volgens hem weinig tot niets met reële dreigingen te maken heeft. "Het is niet door terroristische aanslagen of door de economische crisis dat mensen angstig worden. Het is juist omdat er een klimaat van angst wordt gecreëerd dat we alles vanuit die reflex bekijken", vertelt hij. "Onze angstgevoelens zijn de oorzaak van de problematiek, niet het gevolg. Het valt me op dat het woord angst voortdurend wordt gebruikt. Of het nu gaat over asbest, terrorisme, windmolens, ziektes of natuurrampen. Terwijl we nog nooit zo veilig, gezond en welvarend zijn geweest." Angst als een selffulfilling prophecy, dus.

Bovendien wijst Denys er als psychiater op dat de oorzaken van angststoornissen eerder op persoonlijk en niet op maatschappelijk niveau te zoeken zijn. Als we allerhande externe angstfactoren inroepen om het falen van onze relaties te verklaren, dan maken we onszelf iets wijs. Zo wordt onze 'hechtingsstijl' volgens wetenschappelijk onderzoek grotendeels bepaald in de prille kindertijd door de band met onze ouders(DM 8/2). Uw bindings- of verlatingsangsten hebben kortom meer met uw strenge papa te maken dan met de dreiging van langeafstandsraketten in Noord-Korea.

Vrijheid blijheid

In principe, zegt professor Denys, is er geen enkele reden om aan te nemen dat liefdesrelaties nu moeilijker zouden zijn dan honderd of vijfhonderd jaar geleden. Dat het traditionele, levenslange relatiemodel aan het afbrokkelen is, heeft volgens hem meer te maken met een klimaat van doorgedreven individualisering en vrijheidsdrang. Denys: "Als we zeggen dat we angst hebben om ons te binden, dan bedoelen we vooral: ik ben bang om een beetje van mijn vrijheid op te geven. We willen te allen tijde alle opties openhouden."

Op geen enkel gebied in ons leven willen we nog een levenslang engagement aangaan. Waar we wonen, welke job we uitoefenen, met wie we ons leven delen. "We willen vrijheid, en tegelijkertijd hebben we controle over ons eigen leven tot het hoogst haalbare verheven", zegt Denys. "Als je aan iemand vraagt 'Hoe gaat het' en het antwoord luidt: 'Alles onder controle', dan beschouwen we dat als iets goeds. We leven in de illusie dat we ons leven en onze identiteit zelf in handen hebben. Terwijl een langdurige relatie natuurlijk betekent dat je een beetje vrijheid en controle opgeeft. Maar die opoffering willen we niet meer maken."

Het is een problematiek die de invloedrijke socioloog Zygmunt Bauman samenvatte toen hij eind jaren 90 de term 'liquid modernity' introduceerde.

In zijn - verontrustende - beschrijvingen is de moderne mens iemand die als een nomade rondzwerft in zijn eigen bestaan. Niets staat nog vast: woonplaats, jobs, relaties, zelfs qua politieke overtuiging of religie behouden we onszelf het recht om in de loop van ons leven een ander pad te kiezen. Ook ons geslacht staat niet meer voor het leven vast.

In deze vloeibare tijden met eindeloos veel opties is keuzevrijheid een vergiftigd geschenk. Want kiezen is verliezen. U zou kunnen trouwen met de jongen die u op school leerde kennen. Maar misschien wilt u volgend jaar wel een lesbische relatie aangaan met een Nepalese masseuse die in San Francisco woont en die u op internet hebt leren kennen. En zo leidt onze vrijheidsdrang vaak tot een diepe onzekerheid en een verlamming. En onzekere mensen worden bang: hoe weten we of we wel de juiste keuze maken? "Alles is wankel", in de woorden van Bauman. Niets lijkt nog duurzaam, zeker menselijke relaties niet. "Het is onmogelijk vooraf te weten of een weloverwogen keuze uiteindelijk toch verkeerd zal uitpakken, want de regels van het spel veranderen voortdurend."

"In deze onzekere tijden is liefde het eerste slachtoffer", zo schrijft Bauman in zijn boekLiquid Love. "We willen de zekerheid van een vaste relatie maar de vrijheid om er elk moment uit te stappen." Hij beschrijft ons gedrag als de proefratten van Miller en Dollard: steeds op zoek naar de perfecte balans tussen de angst voor de elektrische schok en de belofte van een lekker hapje.

We willen alles - wel de lusten van een relatie maar niet de lasten. We willen zowel spanning als harmonie, het nieuwe en het vertrouwde. Geen wonder dat er een hele zelfhulpindustrie is ontstaan rond liefdes- en seksadvies van pseudo-psychologen. Bauman: "De belofte dat de kunst van het liefhebben te leren is, is vals en bedrieglijk, hoezeer we ook zouden wensen dat zij op waarheid berust. (...) Wat ze hopen te horen van hun therapeuten, is hoe ze een cirkel vierkant kunnen maken, hoe ze van twee walletjes kunnen eten, hoe ze de zoete verrukkingen van een relatie kunnen genieten terwijl ze de bittere en taaie stukken vermijden."

Zygmunt Bauman, 90, heeft trouwens recht van spreken. Hij leerde zijn medestudente Janina in 1948 kennen op de universiteit van Warschau, en deed haar negen dagen later een huwelijksaanzoek. Ze kregen drie dochters, en waren onafscheidelijk tot haar dood in 2009. Een huwelijk dat meer dan zestig jaar standhield. Wie doet het hen vandaag nog na?

Relaties shoppen

Het is geen rooskleurig toekomstbeeld dat Lleshi en co. voor ons in petto hebben. De enige zekerheid die anno 2016 nog overeind blijft, zijn de wetten van de markteconomie, zo waarschuwt hij. "Liefde wordt gereduceerd tot een van de vele producten die wij shoppers op de markt zoeken. Dat koopgedrag zorgt dat het steeds moeilijker wordt om ons voor iemand te engageren uit liefde."

Een duurzaam engagement aangaan op lange termijn betekent immers dat je de deur sluit voor andere romantische avonturen. De yolo-generatie wil die prijs niet altijd betalen. Zelfs als we getrouwd zijn en kinderen hebben, blijven alle opties vaak open, want wie weet komen we wel iemand tegen die 'beter' is.

"We accepteren niet dat een relatie al eens minder goed kan gaan", stelt Denys. "We zien de partner als een consumptieproduct dat makkelijk vervangbaar is." Als een partner niet meer mooi, spannend of leuk genoeg is, ruilen we hem of haar in, zoals we dat doen met nieuwe Nike-sneakers of een nieuwe iPhone. Dankzij datingsites en apps als Tinder ligt er trouwens een wereld van alternatieven binnen handbereik. Als kritische consument kunnen we iemand 'selecteren' die perfect aan onze checklist beantwoordt: iemand die de gewenste lengte, haarkleur en muzieksmaak heeft. Zoals wij hyper-individualisten een decaf frappuccino met sojamelk bestellen, waarom zouden we onze partner dan niet à la carte kunnen samenstellen?

Men zou verwachten dat dit het vinden van een partner misschien vergemakkelijkt, maar het tegendeel is waar. Sociale media maken het vooral makkelijk om niet meer te moeten omgaan met mensen die verschillen van ons, waarschuwt Bauman. Omdat we geen deel meer uitmaken van een vaste gemeenschap, shoppen we een eigen netwerk bij elkaar. En we vinden het handig dat we op delete kunnen drukken als iemand ons even niet meer zint. "Terwijl ware liefde juist het verschil met de ander moet erkennen en omarmen", zegt Lleshi.

Bovendien zijn onze verwachtingen rond liefde vergiftigd door het ideaalbeeld van de romantische liefde. We dromen van een soulmate, iemand die in al onze behoeften voorziet zonder enige frictie. Ons idee van liefde, dat gevoed wordt door films, series en reality-tv, is gericht op verliefdheid, passie, avontuur, seks. Maar met duurzame liefde heeft dit niets te maken, volgens Lleshi: "We zijn bezig met het vinden van een partner, veeleer dan met het ontdekken van ware liefde."

Romantische komedies eindigen niet voor niets wanneer man en vrouw hun eerste kus delen. Wat er daarna gebeurt, wil niemand zien. Het gevolg van onze 'kickcultuur', waarin geen plaats is voor de alledaagse 'gewonigheid' zoals Dirk De Wachter ze beschreef in zijn boekBorderline Times.

En zo swipen we door het leven. Doordrongen van de illusie dat er altijd nog ergens een andere, betere, nieuwere optie is. "We aanvaarden niet meer dat het even niet meer goed gaat", zegt Denys.

De sombere analyse dat geliefden als een wegwerpproduct worden behandeld, werkt in twee richtingen. We willen de vrijheid om onze partner altijd in te wisselen, en zo beseffen we ook dat de ander ons op elk moment de deur kan wijzen. Ons gebrek aan engagement voedt de angst voor verlies en afwijzing.

"Als de kwaliteit je in de steek laat, ben je geneigd je toevlucht te zoeken in de kwantiteit", voorspelt Bauman. Als trouw betekenisloos is geworden en relaties niet langer duurzaam, probeert men dit te compenseren door een opeenvolging van oppervlakkige verliefdheden. "Voortdurend rondzwerven - ooit een voorrecht en een prestatie - wordt een verplichting."

Drijfzand

Maar hoe moet het nu verder? We hebben alle zekerheden ingeruild voor een ongebreidelde vrijheid - en beseffen nu dat de mens niet goed functioneert zonder diepgaande connecties. Als we er niet meer in slagen diepe betekenisvolle verbindingen te maken met onze medemens, dan verpulvert het fundament van de samenleving. We aanvaarden dat niet het klassieke mama-papa-kindjes-model een hoeksteen van de maatschappij moet zijn. Maar wat is het alternatief? Een gemeenschap die enkel uit wild naar vrijheid strevende individualisten bestaat - als Houellebecqs elementaire deeltjes - is gebouwd op drijfzand.

Professor Denys ziet de toekomst niet zo somber in. Het mooie is dat een samenleving organisch evolueert, zegt hij. Doordat jongeren zich afzetten tegen hun ouders, herstelt de balans zich na verloop van tijd. "De volgende generaties zullen zelf vaststellen welke hoge prijs hun ouders hebben betaald voor hun vrijheid. De mens is daar niet tegen bestand en gaat nieuwe zekerheden en waarden zoeken. Je merkt nu al bij jongeren een hernieuwde interesse naar alles wat authentiek is, naar natuur en stilte en eenvoud." Zoals slow food en slow travel ingang vonden, en bewuste consumenten duurzame kleren verkiezen boven wegwerpspullen uit lageloonlanden, zo zal er ook in de liefde een vorm van 'consuminderen' kunnen ontstaan.

Bovendien moet een bewuste keuze voor meer individuele vrijheid niet noodzakelijk nefaste gevolgen hebben. Vorig jaar zorgde de jonge filosofe Simone Van Saarloos voor opheffing met haar boekHet monogame drama, waarin ze onder andere een pleidooi houdt voor 'de eeuwige single' en voor polyamorie of 'multi-intimiteit'. Want een klassieke monogame liefdesrelatie is niet noodzakelijk een haven van veiligheid, zegt zij. "Ik vind het geen optie om in het verleden te blijven hangen en met een nostalgische bril te kijken naar 'de liefde' alsof vroeger alles zoveel beter was", vertelt ze. En het is vast ook niet helemaal een toeval dat we met Lleshi en Bauman twee mannen aan het woord laten. "Als vrouw en als biseksueel vind ik het mijn plicht om aan te stippen dat het huwelijk niet altijd een bron van geluk is geweest. Mijn analyse is dezelfde: de vaste structuren vallen weg, we leven in onzekere tijden. Maar in plaats van het einde der tijden te betreuren, vind ik het moediger om onszelf te oefenen hoe we met die onveiligheid omgaan."

Het streven naar een monogame relatie of het huwelijk biedt alleen een valse structuur van veiligheid, zegt Saarloos. "Menselijk contact is altijd onzeker en onveilig. Maar mijn mensbeeld is niet zo pessimistisch. Ik begrijp de vrees voor meer oppervlakkigheid, maar ik in mijn boek zit juist heel veel levensdrift. Ik zeg niet dat iedereen nu poly-amoureus door het leven moet gaan. Maar ik ben er wel van overtuigd dat diepgaande, duurzame contacten met vrienden en geliefden juist versterkt kunnen worden als je geen exclusief monogame relatie hebt."

Morgen deel 3: trends in de liefde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden