Zaterdag 16/01/2021

'Tati was een visionair'

'Tati leert je kijken met een lenige blik'

De passie van filosofe Ann Meskens: Jacques Tati

'Iedereen die mijn werkkamer binnenwandelt, toon ik mijn Tati-hebbedingetjes.' Ann Meskens, filosofe en schrijfster, stopt me een duimboekje toe. Als je pagina's snel laat ritsen, zie je enkele seconden uit Les vacances de Monsieur Hulot, de succesfilm van Jacques Tati uit 1953. 'Het is de beroemde scène waarin Hulot een tennisraket koopt', zegt ze. 'Door de gebaren van het oude verkoopstertje na te doen, zal hij later in de film alle wedstrijden winnen. Toen ik het zag, wist ik meteen: o, dat boekje móét ik hebben!' Door Jeroen Versteele

Vandaag verschijnt De passie van Ann Meskens: Tati, het eerste deel van een reeks waarin filosofen over hun grootste hartstocht schrijven. De Franse filmregisseur scoorde al vroeg bij haar: "Ik was onmiddellijk verkocht toen mijn oudere broer, die film studeerde, me op mijn zestiende een komische scène uit Mon oncle liet zien. De vrolijke chaotische stijl intrigeerde me, het mysterieuze Hulot-personage, de afwezigheid van een duidelijk verhaal, het vervreemdende gebruik van geluiden en dialogen. Sindsdien is de passie alleen maar sterker geworden. De films van Tati zijn zo gelaagd dat ik er naar kan blijven kijken, en steeds merk ik andere dingen op. Het zijn films die een leven lang meegaan. Sommige vrienden kan ik niet overtuigen. Ze doen hard hun best maar zien niet wat Tati wilde zeggen. Ze vinden hem gekunsteld, flauw, vervelend, of ronduit irritant. Ik verdraag het heel goed als mensen zeggen: 'Daar vind ik nu eens niks aan. En saai dat dat is! En onnozel!' Ze hebben vaak gelijk, maar dat was nu juist de bedoeling van Tati. Helaas, sommigen zullen nooit het genot proeven. (lacht)"

Is het niet gevaarlijk om te schrijven over je passie? Analyseer je die dan niet kapot?

"Eerst was ik daar bang voor. Ik dacht dat ik de magie en het mysterie misschien zou ontkrachten als ik wilde uitzoeken waarom ik precies hou van die typische sfeer en tatiëske thema's. Ik bewonder Tati nu nog meer. En de liefde is alleen maar groter geworden. Mogelijk komt het ook doordat ik mezelf niet heb vermeden in mijn tekst. Ik had louter een Tati-biografie of een theoretisch essay kunnen schrijven, maar dat zou de vraag niet beantwoorden waarom ik zelf zo graag naar Tati kijk. Tati maakte eerlijke, oprechte films, ik wilde mezelf niet schrappen als ik over zijn werk schreef. Ik wilde een eerlijk boek schrijven."

Wat bedoelt u daarmee, met een 'eerlijk boek'?

"Ik heb anekdotes gezocht, verklaringen bedacht en bedenkingen neergeschreven waarvan ik dacht dat ze de Tati-liefhebbers zouden interesseren, maar ben daarbij steeds vertrokken van wat mezelf het meest fascineerde. Met het begrip 'eerlijk boek' verwijs ik naar Michel de Montaigne, de zestiende-eeuwse filosoof die het genre van het essay uitvond. Hij schreef de beroemde beginzin: 'Dit, lezer, is een eerlijk boek.' Daarmee ging hij in tegen het onpersoonlijke academische schrijven uit zijn tijd. Hij wilde dicht bij zichzelf blijven, vrij en oprecht zijn. Tati bedacht het intrigerende Hulot-personage, een fictieve figuur, maar hij vertrok bij al zijn films vanuit zichzelf. Hij maakte de films waarvan hij vond dat hij ze moest maken."

Waarom is die Monsieur Hulot zo onweerstaanbaar?

"Het is erg moeilijk om over Monsieur Hulot te praten, nog moeilijker dan over de Tati-films. Het mysterie van dat personage zal nooit worden opgelost, omdat het vaag is, onuitgesproken blijft en vol contradicties zit. Je kunt Hulot niet leren kennen zoals de meeste andere beroemde filmpersonages. Commentatoren hebben zich al zot gedacht over Monsieur Hulot.

"Zijn afstandelijkheid is heel belangrijk. Hij voelt zich vaak ongemakkelijk in gezelschap, hij is serieus onaangepast. Toch doet hij onverstoord zijn ding. Hij is allesbehalve een hulpeloos of triest personage, maar integendeel soeverein en fier. Wel is het zo dat hij zijn plaats lijkt te vinden tussen de kinderen, de dieren en de dingen. Wat andere mensen tot volwassenen maakt, mist hij helemaal: hij heeft geen duidelijke woonplaats of familie, geen metgezellen, geen werk, hij blijft een eenzaat, een flaneur, een nomade. En dat wordt hij steeds meer: in Les vacances uit 1953 zie je hem arriveren in een auto met een nummerplaat uit Parijs, en vermoed je dat hij een gewoon iemand met vakantie is. Maar ook in de latere films zie je hem geen ogenblik thuis. Hij dwaalt rond in de publieke ruimte. In Playtime, de film uit 1967 waarvoor Tati een hele stad als decor liet optrekken, zie je Hulot alleen maar op wandel. 's Avonds duikelt hij een feest binnen, en als hij 's ochtends buiten komt, begint hij een nieuwe dag die eindigt in de supermarkt, zelfs slapen lijkt hij niet te doen. Tati ging in die film erg ver in het vervreemden van beeld en geluid. Zelf beschouwde hij Playtime als zijn meesterwerk, maar het publiek verstond de film niet. De populaire Monsieur Hulot kregen ze slechts verknipt te zien, verstrooid door verschillende scènes heen. Dat maakte vele toeschouwers angstig en onzeker. Nu is het de meest favoriete Tati-film. Jacques Tati was een visionair: met Playtime had hij een postmoderne film avant la lettre gemaakt. Jammer voor hem dat een jaartje later, met de revolutionaire mei '68-beweging, niemand nog geïnteresseerd was in dat soort cinema. De peperdure film verdiende zichzelf niet terug. Tati ging failliet en speelde bovendien de rechten van zijn films kwijt. Voor een kunstenaar is dat natuurlijk bijzonder pijnlijk. Gelukkig is hij altijd tevreden en trots geweest over zijn werk. Dat kon niemand hem afnemen."

Tati kreeg ook het verwijt dat hij te lichtvoetige films maakte voor de moeilijke tijden waarin hij leefde. Wat denkt u daarover?

"Je bent heel kwetsbaar als je het over vrolijkheid hebt. Het lijkt dan of je wereldvreemd of niet ernstig genoeg bent. Ook ik zal te horen krijgen dat ik me als filosofe beter met het serieuze werk bezig zou houden. Maar ik kom met genoeg ellende in aanraking, met naïviteit heeft mijn passie voor Tati dus allerminst te maken. Het is een hachelijke onderneming geweest om in dit boek duidelijk te maken dat het me niet om een blinde vrolijkheid gaat, maar één die filosofisch sterk is geschraagd en in wezen heel ernstig is. In interviews noemde Tati zijn werk wel eens 'une école de regard', een opleiding in het kijken. Hij construeerde zijn films op zo'n manier dat je getroffen wordt door de schoonheid van het toeval. Net zoals dat voor de oorlog belangrijk was voor de surrealisten en de dadaïsten, en na de oorlog bij de situationisten. Volgens mij zit daar zelfs een vorm van politiek engagement in verscholen. Tati wilde elke kijker besmetten met een poëtische blik, waarmee die op een meer persoonlijke, verwonderde manier naar zijn eigen leven zou kijken, als naar een choreografie. 'Ik wil dat mijn films beginnen op het ogenblik dat de mensen de zaal uitlopen', zei hij daarover. Dat is ook het motto van mijn boek.

"In mijn persoonlijke interpretatie van Tati leg ik de nadruk op de verdediging van het individu, dat in deze tijden alleen maar wordt aangevallen. Niet het plat commerciële, egoïstische individu, maar wel de enkeling, de persoonlijkheid. Je moet eerst leren kijken voor jezelf, een sterke zienswijze ontwikkelen. Als je met jezelf niet in het reine bent, word je afhankelijk van anderen en ga je geweld gebruiken, tegenover jezelf, tegenover de anderen. Tijdens het schrijven zaten filosofen als Montaigne, Nietzsche en Kierkegaard altijd wel in het achterhoofd. Ook zij dachten na over hoe je je als enkeling in de menigte gedraagt, over vrijheid en persoonlijkheid, over een lenige blik."

Hoe gebruikt u Tati's lenige blik in het dagelijkse leven?

"Tijdens de beginperiode van de gsm werd er sterk op afgegeven, zeker in het intellectuele wereldje. De gsm was totaal fout, een regelrechte aanslag op de mens, zijn beschaving, zijn vrijheid, zijn privacy. Als je een beetje ernstig was, kocht je geen mobieltje. Dat is een beperkte manier van kijken, zodat je alleen maar het commerciële, platvloerse aspect ziet. De schitterende gevolgen van moderne communicatietechnologie, waarover ik vol enthousiasme schrijf in dit boek, verlies je dan uit het oog. Ik schrijf ook nog graag met een vulpen, maar ik zou mijn computer niet willen missen. Door chat- en mailprogramma's kan ik vriendschappen onderhouden die anders onmogelijk waren geweest. Dus als ik hoor vertellen dat dat soort dingen sowieso de menselijkheid ondermijnt, moet ik eens hartelijk lachen. Je moet kritisch blijven denken, maar ik geloof niet in de angst voor het nieuwe en het klagelijk doemdenken. Wie dat doet, ontbeert de lenige blik die Tati je aanleert. Hij moedigt je aan de grenzen van je eigen inzicht te overschrijden en behalve veranderingen en problemen ook schoonheid en vrolijkheid te ontwaren. Ik vaar mee in zijn kielzog, en dat voelt erg fijn."

U bent een echte fan.

"Behalve de intellectuele verwantschap voel ik ook een heel intuïtieve liefde voor Tati en zijn werk. Ik beken: ik heb een wijnkan met daarop de fietsende postbode uit Jour de fête, ik heb Tati-soepkommetjes, ik koop biografieën en commentaren maar ook filmaffiches en zeldzame foto's. En ik ga op bedevaart. Bijvoorbeeld naar het hotel waar Tati Les vacances heeft gefilmd. Vorige week sprak ik met iemand die gek is op Dolly Parton, en we begrepen elkaar volledig toen we vertelden over de ontroering die je overmant als je op de plek loopt waar je idool heeft gewerkt. Op dat gebied zijn we allemaal gelijk, welke opleiding je ook gekregen hebt en hoeveel je ook verdient. Als je liefhebbert, doe je dat soort dingen: een halve dag in de regen staan omdat die zanger in dat hotel logeert, een duur boek kopen waarin een krabbel van de schrijver staat, of een bezweet T-shirt van een sportman in je kamer hangen. Dat soort domme dingen die je rationeel totaal niet kunt verantwoorden. Je leest boeken en probeert grip te krijgen op het werk, dat is ernstig, maar daarnaast is er de verliefdheid, en die is dwaas. Maar die houdt je wel wakker. Net zoals je urenlang op de hoek van de straat kunt staan wachten omdat de geliefde er misschien zal passeren. Ook dat wilde ik in dit boek kwijt, dat een rationele interesse samengaat met het buikgevoel."

Het Andere Boek Pat Donnez interviewt Ann Meskens op zondag 2 oktober om 16 uur in Auditorium 4.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234