Zaterdag 22/01/2022

Tandpijn? Bid tot de heilige Apollonia

Koppijn? Even bidden tot de onthoofde Johannes De Doper. Zit je met zweren? Dan kun je je in een gebed wenden tot de heilige Job. De heilige Anne is dan weer goed om de onvruchtbaarheid te bestrijden en op de knieën zitten voor de heilige Blasius helpt tegen keelpijn. Devoot Vlaanderen had in het verleden voor iedere kwaal wel zijn geneesheilige. Nog altijd zijn er ouderen en jongeren die zich tot heiligen wenden voor een medische gunst, zegt auteur Jo Claes.

Door Peter-Jan Bogaert

en uit de hand gelopen hobby, noemt lesgever en auteur Jo Claes zijn interesse voor heiligen. Samen met Kathy Vincke en Alfons Claes schreef hij eerder al Sanctus en Sancti, twee boeken over hoe je heiligen kunt herkennen. Nu heeft het schrijversdrietal zich toegelegd op de geneesheiligen. Later verschijnt ook nog een boek over beschermheiligen die worden aangeroepen om bezittingen te vrijwaren van storm, brand of andere rampen.

Hoewel de praktijk van volksdevotie en het aanbidden van geneesheiligen in Vlaanderen heel erg breed verspreid was, is er tot nu toe weinig onderzoek naar uitgevoerd, zegt Jo Claes. "Gelukkig kon ik onder meer een beroep doen op de werken van een Leuvense prof die in de jaren dertig en veertig zijn studenten eropuit zond om in hun eigen streek de volksdevotie in kaart te brengen."

Vanwaar komt de praktijk van het aanroepen van heiligen om genezing?

"Het aanbidden van de heiligen ontstond al vanaf de tweede eeuw na Christus uit de cultus van de martelaren. Later zijn er veel soorten heiligen bijgekomen, vaak lokale verspreiders van het geloof die een voorbeeldig leven hadden geleid. De heiligen stonden dicht bij God en zouden dan op zijn voorspraak genade of hulp verlenen aan de aanbidder.

"Het stond voor het volk vast dat de wonderbaarlijke kracht van de heiligen rechtstreeks verbonden was met zijn relieken. Die werden bewaard in een holte in het altaar of in een speciale schrijn. Op kerkelijke feestdagen ging men rond met de relikwieën en er werden ook speciale processies gehouden om de heiligen te eren. Zo zijn de bedevaarten ontstaan."

"Vanaf de Middeleeuwen is dan de overtuiging ontstaan dat bepaalde heiligen konden helpen in tijden van nood of ziekte. Gezien de slechte hygiënische omstandigheden en de geneeskunde die nog in haar kinderschoenen stond, is dat niet zo verwonderlijk."

Iedere kwaal had zowat zijn eigen heilige. Heeft dat te maken met het leven van de heilige zelf?

"De link is niet altijd even duidelijk. Toch zijn er een aantal min of meer logische verklaringen. Er is ten eerste de analogie tussen de kwaal en het leven van de heilige. Zo werd de heilige Apollonia van Alexandrië, van wie de tanden werden uitgeslagen, aangeroepen tegen tandpijn en smeekte men de hulp van de heilige Johannes de Doper af tegen hoofdpijn omdat men uit het evangelie wist dat hij onthoofd was.

"Een andere relatie was het uitzicht van de kwaal die overeenkomsten vertoonde met een attribuut van de betrokken heilige. Om die reden werd de heilige Catherina van Alexandrië aangeroepen tegen ringworm, een cirkelvormige huidziekte die deed denken aan het rad waarmee zij wordt afgebeeld. Ringworm werd in de volksmond dan ook 'katrienerad of 'katrienewiel genoemd.

"Meer voor de hand liggend is dat de heilige in zijn actief leven al op wonderlijke wijze een ziekte genas. De verering van de heilige Blasius van Sebaste tegen keelpijn gaat terug op een passage uit zijn levensverhaal waarin verteld wordt hoe hij ooit een visgraat uit de keel van een jongetje haalde.

"Ten slotte kan de verering ook afgeleid zijn van de heiligennaam zelf als die louter auditief aan een bepaalde ziekte doet denken. Het aanroepen van de heilige Lambertus van Maastricht tegen verlamming of het inroepen van de hulp van de heilige Valentinus van Terni tegen vallende ziekte horen in die categorie thuis. Dat is taalgebonden. Franstaligen roepen bij spraakproblemen de heilige Begga van Andenne aan omdat het Franse woord 'bègue' 'stotteraar' betekent terwijl men in Vlaanderen voor hetzelfde probleem de hulp inriep van de heilige Mommelinus van Noyon wegens de klankovereenkomst met 'mompelen' en 'mummelen'."

Hoe verliepen de bedevaarten vroeger?

"Die bestond uit een aantal min of meer vaste onderdelen. Er was eerst een rondgang, waarbij men bijvoorbeeld driemaal rond de kapel ging. Dan was er de verering van het relikwie, soms met aanraking. Af en toe deden zich er vreemde taferelen voor. Zo leunden vrouwen met vruchtbaarheidsproblemen met hun geslachtsorganen tegen de snuit van de berin aan de voeten van de heilige Ghislanus van Henegouwen. Ten derde was er het offeren, vaak in natura, zoals kippen of varkenskoppen. Ten slotte kon men een aantal gewijde zaken mee naar huis nemen, gewijd brood of water. Later zijn er bidprentjes bij gekomen of heel specifieke dingen, zoals gedroogde rozenblaadjes bij de heilige Rosa van Lima."

Tot wanneer was Vlaanderen in de ban van de bedevaarten?

"Tot ongeveer de Tweede Wereldoorlog. Tot dan waren die massale bedevaarten een vanzelfsprekend onderdeel van de volksdevotie. Daarna is het stilletjes naar beneden gegaan. Dat heeft veel te maken met de vooruitgang van de geneeskunde en de betere vorming en hygiëne en toegang tot de media bij de mensen."

Worden er nu nog geneesheiligen aanbeden?

"Meer dan je zou verwachten. Wie tandpijn heeft, gaat nu naar de tandarts. De gezondheidszorg is gelukkig een stuk toegankelijker geworden, maar voor moeilijker te behandelen aandoeningen, zoals onvruchtbaarheid of kanker, loopt men nog vaak langs bij een geneesheilige. We noemen het de trap van vier. Eerst gaat men naar een klassieke geneesheer. Als het daar niet lukt, gaat men ten rade bij de alternatieve geneeskunde. Wordt er daar ook geen oplossing gevonden, dan daalt men af naar een kwakzalver om dan te eindigen bij het aanbidden van een geneesheilige. Het zijn niet alleen ouderen die nog geloven in de kracht van de heiligen, ook veel jongeren lopen langs op bedevaartsoorden. Pater Pio, die door de vorige paus heilig werd verklaard in 2002, is nog altijd heel populair. Hij wordt aanbeden voor alle mogelijke ziekten en kwalen. Net als Valentinus Paquay, beter bekend als het heilig paterke van Hasselt, die voor de 'hopeloze' gevallen vaak aanbeden wordt."

Jo Claes, Alfons Claes, Kathy Vincke, Geneesheiligen in de lage landen, Uitgeverij Davidsfonds.

'Vrouwen met vruchtbaarheidsproblemen leunden vroeger soms met hun geslachtsorganen tegen de snuit van de berin aan de voeten van Sint-Ghislanus van Henegouwen'

Heilige Bavo helpt tegen kinkhoest

Bij kinkhoest, een infectieziekte die vooral bij kinderen voorkomt, bad men in Vlaanderen vaak tot de heilige Bavo van Gent, die geboren werd omstreeks 600 na Christus. Waarom is niet geheel duidelijk.

De heilige Bavo stamde uit een adellijke Haspengouwse familie. Aan zijn weinig stichtende leven kwam een einde na de dood van zijn vrouw. Hij bekeerde zich en werd benedictijner monnik in de latere Sint-Baafsabdij van Gent, waar hij een kluizenaarsleven leidde. De overlevering vertelt dat hij als boeteling op weg naar de kerk elke dag een zware steen met zich meezeulde die hij ook als hoofdkussen gebruikte. Hij zou ook een dode man weer tot leven hebben gewekt.

Hij werd later aangeroepen tegen kinkhoest en keel- en longontstekingen. Onder meer in Gent, Mechelen en Wilrijk waren er bedevaartsplaatsen. Na de opzegging van de litanie werd gewijd water (Sint-Bavowater) aan kinderen gegeven uit een kinkhoorn of koehoorn. Soms wijdde men ook wijn die je kon meenemen naar huis.

(PJB)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234