Dinsdag 15/06/2021

Reportage

Taalstrijd in Zuid-Afrika

Demonstranten zwaaien met bordjes met 'Luister', de titel van de film die een blanke student maakte over het taalbeleid. Beeld REUTERS
Demonstranten zwaaien met bordjes met 'Luister', de titel van de film die een blanke student maakte over het taalbeleid.Beeld REUTERS

Op de Universiteit van Stellenbosch waait een wind van verandering. De alma mater van zo veel ongenaakbare politici uit de blanke tijd staat op het punt het Afrikaans los te laten als voertaal.

Het is er weer de tijd voor. Een klein bord in de Dorpstraat geeft aan dat de jaarlijkse kersmark binnenkort begint. Een verzetje voor de inwoners van Stellenbosch, dat plaatsje te midden van Zuid-Afrikaanse wijngaarden waar verder weinig gebeurt. Al sinds 1679 kent het leven er een aangenaam sloom ritme.

"We leven hier een beetje als onder een stolp", vertelt Johan Reineke. De gepensioneerde man met grijzend haar en nette, korte broek is neergestreken in een van de koffiehuizen van Stellenbosch. Voor hem op tafel ligt Die Burger, de krant die er, samen met Eikenstad Nuus, een van de belangrijkste informatiebronnen is.

Reineke kijkt terug op een prettig, geslaagd leven. Hij werd als Afrikaner geboren in een land waar de blanke minderheid waartoe hij behoort alles voor het zeggen had. Tot 1994, toen na bijna vijftig jaar een einde kwam aan het apartheidsbewind. "Het is goed dat die verandering er is gekomen. Politiek ligt het nog gevoelig, maar persoonlijk vind ik dat Zuid-Afrikanen van alle verschillende rassen ontspannen met elkaar omgaan."

Zo was het lange tijd niet; zeker niet in Stellenbosch. Deze plaats, vernoemd naar gouverneur Simon van der Stel, gold lange tijd als 'een centrale pilaar van het Afrikaner leven'. Op wijnboerderijen als die van Tassenberg en Zonnebloem; in de Dorpstraat; in 'Oom Samie se winkel'; maar zeker op de Universiteit van Stellenbosch, de leerschool voor veel ongenaakbare politici uit die slechte blanke tijd.

Het Afrikaans, de taal van vooral Nederlandse kolonialen en van 'kleurlingen' (hun nazaten uit gemengde en vaak heimelijke relaties) is de taal van een minderheid, van nog geen 14 procent van de Zuid-Afrikaanse bevolking. Maar taal is politiek. Wie de macht heeft, kan heel veel zaken 'slegs vir blankes' laten gelden. In Stellenbosch geldt een variant daarop nog altijd: op de universiteit worden de colleges in het Afrikaans gegeven. Terwijl inmiddels een derde van de studenten niet met die taal is opgegroeid.

Brandende autobanden

Op de campus van de 'US' staat een beeld van Jan Marais, 'ons weldoener' en een van de oprichters. Maar voor niet-blanke en niet-gekleurde studenten is ook dit beeld een steen des aanstoots geworden. In november werden er brandende autobanden tegenaan gelegd. De roetsporen rond Jan Marais zijn nog niet helemaal verdwenen. En nu, zo vinden de meeste studenten, moet ook het Afrikaans plaatsmaken voor Engels als eerste onderwijstaal.

Rudo Muteswa (24) is bezig met de laatste fase van haar studie internationale betrekkingen. "Ik voelde me hier vaak buitengesloten", zegt de jonge zwarte vrouw. "Alsof ik hier niet thuis hoor, er niet mag zijn. Dat geldt zelfs voor de kantine. Als je in het Engels vraagt wat de prijs van iets is, krijg je in het Afrikaans antwoord. Ik maak mijn studie af en dan zorg ik dat hier wegkom. Voorgoed."

Lange tijd leek de Universiteit van Stellenbosch, net als het stadje zelf, ook na 1994 onder de stolp verder te kunnen leven. Maar in augustus dit jaar kwam de omslag. Een blanke student hoorde de klachten van een zwarte studiegenoot, die gestraft was voor zijn protest tegen het taalbeleid, en maakte daarna Luister, een film van ongeveer een half uur, die al snel honderdduizenden keren op YouTube werd bekeken. "Het voelt alsof het verkeerd is om zwart te zijn", zo luidt de centrale klacht in de interviews met 32 studenten en een docent.

De overwegend blanke leiding van de US lijkt overtuigd te zijn, na alle studentenprotesten, niet alleen in Stellenbosch maar overal in Zuid-Afrika. Volgens Wim de Villiers, de plaatsvervangend rector magnificus, streeft de US naar inclusiviteit. "Dan kunnen we geen situatie hebben met een structuur waarin taal de toegang beperkt tot onderwijs en leren."

Met ingang van volgend jaar, zo is de bedoeling, zal op de Universiteit van Stellenbosch Engels ook in de collegezalen de voertaal zijn.

Het voornemen heeft bij de oude politieke Afrikaner-garde, geleid door F.W. de Klerk, de laatste blanke president, voor 'een schok en teleurstelling' gezorgd. "Het is onbegrijpelijk," zo stelt de stichting van De Klerk in een Engelstalige verklaring, "dat het bestuur van de universiteit zo makkelijk de belangen, de zorgen en de rechten van Afrikaans-sprekende studenten aan de kant heeft geveegd."

Afrikaans hoort tot de elf officiële talen van Zuid-Afrika. De grootste talen zijn die van de twee grootste zwarte volken, de Zulu's en de Xhosa's. Voor kleurlingen is Afrikaans de eigen taal. Over het voortbestaan ervan maken zij zich geen zorgen. Voor conservatieve blanke Afrikaners ligt dat heel anders. Op een enkeling na spreekt geen van hen een 'zwarte taal'. Dat hun taal onder vuur ligt, beschouwen velen van hen ook als een aanval op hun identiteit, op hun bestaansrecht als Zuid-Afrikaners.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234