Dinsdag 22/10/2019

Rapport

‘t Stad zakt weg: de grond onder Antwerpen daalt enkele millimeters per jaar

Beeld BELGA

Antwerpen zakt ieder jaar met enkele millimeters weg. Vooral de zone rond Linkeroever en de haventerreinen nabij Doel zakken het felst. Als die trend zich voortzet, ligt Antwerpen binnen honderd jaar tot een halve meter lager. Is er reden tot paniek?

“In eerdere datasets was het al opgevallen dat er zich rond Antwerpen een bodemdalingskom bevindt, dat is frappant." Aan het woord is hoogleraar Ramon Hanssen (TU Delft), een van de samenstellers van de nieuwe Nederlandse bodemdalingskaart. Bij de rode zone rond Antwerpen – door het “afknippen van de datasets” is een strookje Vlaanderen meegenomen – moet hij even in de haren krabben. “Ik heb niet meteen een verklaring.”

De kaart is samengesteld op basis van 31 miljoen meetpunten die bijna dagelijks kunnen worden bijgewerkt via satellietwaarnemingen en zwaartekrachtmetingen. De kleurcode rood betekent: sinds 2015 is er een jaarlijkse daling met 5 millimeter of meer, wat neerkomt op een halve meter per eeuw. Dat is bij onze noorderburen het geval voor Groningen – symptoom van de controversiële gaswinning in de provincie – en de veengronden in het westen. Daar wordt het droge veen door de aanhoudende lage grondwaterstand omgezet in CO2 en wordt de grond compacter. De klimaatverandering versnelt dat gekende proces, blijkt uit de metingen.

Poldergrond

De verklaring voor Antwerpen ligt alvast elders. Gaswinning of droog veen aan het oppervlak zijn er niet. Wie inzoomt, ziet dat vooral de pixels van Linkeroever en het havengebied rond Doel rood oplichten. Daar geven de data een verzakking van jaarlijks 5 à 6 millimeter, terwijl de binnenstad eerder tussen de 1 à 3 millimeter schommelt. In Gent schommelt de daling tussen 1 en 2 millimeter.

Stijn Temmerman, professor aardwetenschappen aan de UAntwerpen, vermoedt dat het vooral een gevolg is van de “opspuitingen op de vroegere poldergrond, om wat hoger en droger te zitten met de haventerreinen”. Die opspuitingen zijn in feite opgebaggerd bezinksel, een mix van zand, slib en water. “Dat moet zich zetten, het water in de poriën gaat daar heel langzaam uit draineren.” Bovendien zet die ‘nieuwe’ laag druk op de onderliggende polderlaag. “Kleigrond, en wat slappe veengrond, de moerassige erfenis, zeg maar. Die laag kan door de druk compacter worden.”

Lees verder onder de foto.

Linkeroever is een van de zones waar de daling zich het sterkst doorzet. Beeld Bert Hulselmans

Toch zou ook de structureel lage grondwaterstand in de Antwerpse binnenstad een factor van belang kunnen zijn. Voor de vele infrastructuurwerken – gebouwen en ook nieuwe dokken en sluizen nabij Linkeroever – wordt dat peil tijdelijk verlaagd. Alleen, zo bleek onlangs nog, wordt dat grondwater niet altijd teruggebracht in de bodem. Op meer dan de helft van de werven in de stad is de afgelopen vijf jaar het opgepompte grondwater geloosd in de riool.

“Het is geweten dat zo’n lage stand een serieus effect kan hebben op het inklinken (volumevermindering van de grond door verdroging of onttrekken van grondwater, MM)”, zegt Temmerman. Het goede nieuws lijkt dat er, in tegenstelling tot Nederland, geen spatje klimaatverandering in de verklarende mix zit. “Die processen zijn eindig en duren wellicht geen honderd jaar.” Schrap die halve meter dus maar.

Steenkoolmijnen

Ook volgens geoloog Manuel Sintubin (KU Leuven) is er geen paniek nodig voor "elke rode vlek boven Antwerpen”, maar bij de haven voelen ze de impact wel. “Hier en daar zijn er verzakkingen van de bodem op Linkeroever”, zegt woordvoerder Nathalie Van Impe, die zich aansluit bij het ‘eindige’ verhaal van Temmerman. “Gebouwen worden niet getroffen, omdat die zich op paalfunderingen bevinden, maar er kan wel schade zijn aan wegen of parking. Die valt snel en vrij goedkoop te herstellen.”

Voor de binnenstad, waar de dalingen in lijn liggen met veel andere Vlaamse zones op de kaart, lijkt er echter geen probleem. “De grote schade stelt zich vooral als er zeer lokaal verschillen ontstaan in die bodemdaling, zoals met het veen in het westen van Nederland”, zegt Ramon Hanssen. “Als gebieden eerder als geheel verzakken, zal je die spanning niet zien.” Dat lijkt hier het geval.

“Dan intrigeert die blauwe lijn op die bodemdalingskaart veel meer”, zegt Sintubin. Ter hoogte van de vroegere Limburgse steenkoolmijnen is er sprake van een bodemstijging, tot wel 6 millimeter nabij Houthalen. “Het grondwater werd toen kunstmatig laag gehouden zodat de mijngangen niet onder water zouden lopen. Maar nadien is het grondwater weer gaan stijgen, wat de bodem langzaam omhoog duwt”, legt Temmerman uit. Op Limburgse bergen hoeven we echter niet te hopen. Ook dat herstelproces duurt niet oneindig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234