Maandag 14/10/2019

’t Eilandje: meer dan het MAS

Eigenlijk is de heropstanding van het Antwerpse Eilandje in 1990 begonnen. Doordat de havenactiviteiten zich naar het noorden hadden verplaatst, verloor de buurt rond de twee oudste dokken veel van haar aantrekkingkracht. De eens zo levendige havenwijk werd met haar stille kaaien en lege magazijnen een vergeten niemandsland zoals in zoveel andere havensteden in de wereld.

“In 1990 was er de eerste officiële interesse”, zegt b0b Van Reeth, voormalig Vlaams bouwmeester. “Met de ideeënwedstrijd Stad aan de Stroom vroeg Antwerpen aan binnen- en buitenlandse architecten hun licht te laten schijnen over het Zuid, de kaaien en ’t Eilandje. De Barcelonese architect Manuel de Solà-Morales was een van de laureaten en kreeg de opdracht zijn ideeën voor ’t Eilandje verder uit te werken.”

Solà-Morales, die momenteel de plannen voor de De Keyserlei en de Rooseveltplaats tekent, legde toen een aantal principes vast waar men tot nu toe rekening mee is blijven houden. “Solà-Morales wou ’t Eilandje weer vastkoppelen aan het stadscentrum en stelde een culturele noord-zuidas voor”, zegt voormalig Antwerps stadsbouwmeester René Daniëls. “Hij voorzag toen al enkele torens als bakens op ’t Eilandje.”

“Morales suggereerde een ‘uniek gebouw met openbare functie’ op de Hanzestedenplaats”, vult huidig stadsbouwmeester Kristiaan Borret aan. Dat is de plek waar het MAS uiteindelijk is gekomen.

Maar de ontwikkeling van de wijk begon onder een slecht gesternte. In 1990 werden de gezichtsbepalende neoclassicistische Koninklijke Stapelhuizen, ‘den Entrepot’, gesloopt, wat tot controverse leidde. Wisselmunt was het AMCA-project van de internationaal gerenommeerde architect Richard Meier, maar uiteindelijk werd van zijn ontwerp een slappe imitatie uitgevoerd. Meier was woest en wilde met het project niets meer te maken hebben.

De plannen van Solà-Morales werden bovendien financieel niet haalbaar geacht, er was geen interesse van de immobiliënmarkt en de politieke steun ontbrak. “Bijna stond er op de plaats van het MAS een winkelcentrum”, zegt Eric Antonis, ex-schepen van Cultuur. “Dat heb ik kunnen verijdelen doordat er op de Hanzestedenplaats een monumentje voor Napoleon staat. Dat was beschermd.”

Nieuwe wind

Met het aantreden van een nieuw stadsbestuur in 1995 zou een nieuwe wind gaan waaien. René Daniëls kreeg in 1997 de vraag een strategisch en realistisch stappenplan voor ’t Eilandje op te zetten met het plan van Solà-Morales als uitgangspunt.

Zowel de stad als de privésector begon in de havenbuurt te investeren: architect Kris Poulissen hertimmerde Hangar 29 aan de Schelde tot een kantoren-horecacomplex, Antwerpen bracht zijn stadsarchief onder in het monumentale Felixpakhuis, dat daar met zijn enorme oppervlakte voor geknipt was, modeontwerper Dries Van Noten streek neer in het aanpalende Godfriedpakhuis, projectontwikkelaar Project2 realiseerde een luxueus appartementsgebouw op een deel van de gronden van ‘den Entrepot’ en lanceerde de idee voor zes vrijstaande woontorens langs het Kattendijkdok, de merkwaardige Montevideomagazijnen kregen, samen met het dokwerkerslokaal de Shop, een nieuwe bestemming en de bouwvallige Red Star Line gebouwen zouden een Museum voor de migratie worden. En er was het MAS natuurlijk.

Zeker even belangrijk waren de investeringen in het openbaar domein: zo werden het Falconplein en de rosse buurt heraangelegd als schakel tussen stad en Eilandje.

“Misschien gaat de ontwikkeling traag, zeker in vergelijking met Nederlandse projecten”, zegt Kristiaan Borret, “maar het heeft het voordeel dat er zorgvuldig kan worden gewerkt en dat we niet met snelgebouwde eenheidsarchitectuur zitten zoals in de Londense Docklands. Wij doen aan kwaliteitsvolle slow urbanism.”

En het is nog lang niet gedaan. De ontwikkeling van het Eilandje reikt tot aan het Albertkanaal en wordt niet meer gehinderd door de mogelijke bouw van het viaduct Lange Wapper. Het oude douanegebouw wordt geslopt en maakt plaats voor groot wooncomplex en een openbaar plein. Het prachtige schoolgebouw van SISA wordt gerenoveerd en uitgebreid met de Balletschool tot topcultuurschool door de Duitse architecten Hild und Ka. Aan de droogdokken komt een park om uit te waaien aan de Schelde en op de kop van Park Spoor Noord komt de Artesis Hogeschool en bouwt b0b Van Reeth een woontoren.

“Het Eilandje is in Europa geen uniek project”, aldus Borret. “We zien in Rotterdam en Hamburg soortgelijke, zelfs grootschaliger ontwikkelingen in het oude havengebied. Maar op Belgisch vlak is het wel uniek. Als Gentenaar die in Leuven heeft gestudeerd en allang in Brussel woont mag ik dat zeggen.”

De heropstanding van ’t Eilandje

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234