Dinsdag 24/11/2020

Achtergrond

Svetlana Tichanovskaja, de Jeanne d’Arc van Wit-Rusland

‘Het was snel duidelijk dat ze het talent van een echte leider had’, zeggen de Ierse pleegouders van Svetlana Tichanovskaja.Beeld EPA

Als oppositieleidster blijft ze de bevolking oproepen tot meer acties, om het vertrek van de Wit-Russische president Loekasjenko te bespoedigen. Vroeger bracht ­Svetlana Tichanovskaja (37) als ‘Tsjernobyl-kind’ de zomers door op het Ierse platteland. Wie had ooit gedacht dat ze het zover zou schoppen?

Toen Svetlana Tichanovskaja als 12-jarige halfweg de jaren 90 op het Ierse platteland aankwam, viel ze vooral op door haar vriendelijkheid en degelijke kennis van het Engels. Ze was een van de duizenden kinderen die door liefdadigheidsorganisaties naar Ierland werden gehaald in de jaren na de kernramp in Tsjernobyl in 1986, in het noorden van Oekraïne. Dankzij haar talenkennis kon ze voor de andere kinderen tolken. 

“Ze was een zeer sociaal meisje”, zegt Henry ­Deane, die haar samen met zijn vrouw Marian heeft opgevangen in hun huis in de Ierse stad Roscrea. “Als andere kinderen naar de tandarts moesten, ging ze mee en hield ze hun hand vast, terwijl ze vertaalde wat de tandarts zei en hen geruststelde.”

Jaren later zou het meisje dat zij Svyeta noemden, de belangrijkste kandidaat van de oppositie worden in de omstreden presidentsverkiezingen in Wit-Rusland van twee weken geleden. Ze is vlak na de verkiezingen naar Litouwen gevlucht, volgens haar medewerkers onder druk van de Wit-Russische overheid. President Aleksandr Loeka­sjenko claimde ondertussen een verpletterende overwinning, maar de meeste waarnemers stelden vast dat er grootscheepse fraude was gepleegd. Duizenden demonstranten protesteerden tegen de uitslag, maar Loekasjenko klampt zich vast aan de macht. De afgelopen weken werden de massale protesten met geweld neergeslagen, en betogers werden met honderden tegelijk opgepakt en opgesloten.

Svetlana Tichanovskaja was van het begin af een onwaarschijnlijke uitdager. Ze had nog nooit aan politiek gedaan, maar de huismoeder stelde zich kandidaat toen de belangrijkste oppositieleiders, onder wie haar echtgenoot Sergei Tichanovski, een populaire blogger, achter slot en grendel verdwenen of werden gedwongen in ballingschap te gaan. Ze had haar job als lerares opgegeven om voor haar twee kinderen te zorgen, maar kwam plots in de schijnwerpers te staan toen ze zwoer dat ze de campagne van haar man zou voortzetten. Ze kreeg steun van kiezers die een alternatief voor Loekasjenko zochten, en ze riep op tot verandering na jaren van economische stilstand en een onderdrukkend regime.

Anna Krasulina, haar perswoordvoerster, zegt dat ze gedwongen was zich kandidaat te stellen in plaats van haar man. Sinds ze in Litouwen is ondergedoken, heeft ze weinig meer van zich laten horen. Haar kennissen maken zich zorgen over haar veiligheid, ook al heeft ze zich in korte tijd ontpopt tot een prominente leider.

Doof zoontje

Meer dan tien jaar heeft Svetlana Tichanovskaja elke zomer bij de familie Deane in Ierland doorgebracht. “Ze sprak vrijuit over de uitdagingen waar haar land voor stond. Het was snel duidelijk dat ze het talent van een echte leider had”, zeggen de Deanes. 

“Ze liep niet mee met de massa”, volgens Marian Deane. “Ze brak haar land niet af, maar ze verzweeg ook niets.”

Het gezin Deane heeft in die jaren meerdere kinderen opgevangen, maar kreeg vooral met Svetlana een hechte band. Ze kwam elke zomer terug en deed zelfs vakantiejobs in Roscrea om haar schoolgeld te kunnen betalen. “Ze leek wel ons eigen kind”, zegt Marian Deane. Svetlana kwam tien jaar geleden voor het laatst naar Ierland, maar ze zijn altijd in contact gebleven met elkaar, en Henry Deane heeft haar ook eens opgezocht in Wit-Rusland.

Svetlana Tichanovskaja is opgegroeid in Mikasjevitsji, een stad ten zuiden van de hoofdstad Minsk, waar ze uitblonk op school. Na de kernramp van Tsjernobyl lag de stad in het fall-outgebied, en veel inwoners waren gedwongen te verhuizen. Het is evenwel niet duidelijk of het gezin van Svetlana Tichanovskaja ook moest wegtrekken.

Een man houdt voor het ministerie van Binnenlandse Zaken een T-shirt omhoog met een foto van Svetlana Tichanovskaja en de tekst: 'Onze president'.Beeld AFP

Het leven in Mikasjevitsji was hard: volgens de Deanes is ze in armoedige omstandigheden opgegroeid, ook al deden haar liefhebbende ouders alles wat ze konden. 

In Ierland kon ze haar kennis van de Engelse taal verbeteren en geld verdienen. Ze studeerde voor leerkracht aan de Pedagogische Staatsuniversiteit in Mozyr, in Wit-Rusland, maar niet veel later gaf ze haar job op en wijdde ze zich aan de opvoeding van haar zoon (10) en dochter (5). “Het zoontje werd doof geboren en vroeg veel aandacht”, zegt Marian Deane. Het gezin verhuisde toen van Minsk naar Gomel, in het zuidoosten van Wit-Rusland, zodat hij beter behandeld kon worden en zelfs een cochleair implantaat kon krijgen.

Koppigheid

Volgens Anna Krasulina heeft Svetlana Tichanovskaja al die jaren hard gevochten voor de gezondheid van haar zoontje en heeft ze hemel en aarde bewogen om de best mogelijke zorg voor hem te kunnen krijgen. Die koppigheid was ook duidelijk merkbaar tijdens haar verkiezingscampagne. “Ze is altijd zichzelf gebleven: haar waardesysteem is onaangetast gebleven.”

Het gezin Deane heeft Svetlana Tichanovskaja eind april voor het laatst kunnen spreken, toen haar verkiezingscampagne op gang begon te komen. Ze vreesden eerst dat de overheid die telefoontjes als politieke beïnvloeding van buitenaf kon interpreteren, maar ze bleven met elkaar communiceren via sms en e-mail. “Het enige wat we konden doen, was haar aanmoedigen en steunen, want we wilden haar op geen enkele manier in gevaar brengen.”

Symbool van verandering

Nadat Svetlana Tichanovskaja op zondag 9 augustus was gaan stemmen, verdween ze voor enkele uren van de radar, tot duidelijk werd dat ze in Litouwen was aangekomen. Op dinsdag 11 augustus verspreidde ze een videoboodschap waarin ze uitlegde waarom ze Wit-Rusland zondagochtend vroeg had verlaten tijdens de betogingen tegen de regering. Ze zei ook dat ze bezorgd was om het welzijn van haar kinderen.

Daarna dook een andere video op, die duidelijk onder dwang was opgenomen: ze las een tekst voor waarin ze haar landgenoten opriep om niet langer te betogen en de herverkiezing van Loekasjenko te aanvaarden. 

Marian Deane kreeg het moeilijk toen ze de video­filmpjes bekeek, maar ze was wel blij te vernemen dat de kinderen met hun moeder waren herenigd – ze waren uit veiligheidsoverwegingen nog vóór de verkiezingen het land uit gestuurd. Sinds de verkiezingsdag hebben de Deanes haar echter niet meer kunnen bellen.

Volgens velen was Svetlana Tichanovskaja een politiek lichtgewicht tijdens de verkiezingscampagne, maar tegelijk bleek ze een onmisbare, positief ingestelde persoonlijkheid voor de oppositie te zijn. Ze heeft het talent om met anderen samen te werken en kon rivaliserende facties met elkaar verzoenen. Maar ze werd niet echt als een bedreiging voor Loekasjenko gezien: hij heeft haar nooit ernstig genomen en ze is bijgevolg nooit gearresteerd.

De Wit-Russische schrijfster en Nobelprijswinnares Svetlana Aleksijevitsj zei op woensdag 12 augustus in een interview met Radio Liberty/Radio Free Europe dat Tichanovskaja “een symbool van verandering was en zal blijven”, en dat ze “deed wat ze kon”. Maar ze voegde er ook aan toe dat het nu tijd was dat meer ervaren politici het van haar overnamen in de oppositie.

Toen haar kandidatuur aan kracht won tijdens de campagne, werd ze in Wit-Rusland weleens vergeleken met Jeanne d’Arc, een vergelijking die ook Henry Deane heeft gemaakt. Volgens Marian Deane heeft Aleksandr Loekasjenko haar capaciteiten als politica zwaar onderschat, evenals de steun die ze kreeg in de aanloop naar de verkiezingen. Tijdens een van haar meetings in juli kwamen duizenden demonstranten bijeen in de straten van Minsk. “Hij noemde haar een klein, dom meisje. Wel, dat meisje heeft duizenden en duizenden mensen de straat op gekregen, en de steun voor haar was overrompelend.”

© The New York Times

Met medewerking van Andrew Higgins en Ivan Netsjepoerenko.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234