Maandag 05/12/2022

Sven Hanuscheks biografie over Elias Canetti, een leven lang op mensenjacht

Denken als kardinale hartstocht

Een ijdele, pompeuze en doortrapte kleine man of een waardige Nobelprijswinnaar? De meningen over Elias Canetti zijn verdeeld. Sven Hanuschek spitte begerig en met zwier in het leven van 'deze meester van de metamorfose'.

oen de 76-jarige Elias Canetti in 1981 de Nobelprijs voor literatuur kreeg, was hij voor het brede publiek een zogoed als onbeschreven blad. Wellicht was Massa en macht (1960) zijn enige bekende werk, dat vuistdikke essay dat de vraag probeert te beantwoorden waarom het individu door de massa wordt aangetrokken. Literatuurkenners kenden hem iets beter. Zij waren ook al onder de indruk van Het martyrium (1935) en van enkele autobiografieën zoals De fakkel in het oor (1980). De roman schiep een angstaanjagend beeld van een intellectueel die de wereld in zijn hoofd belangrijker vindt dan al het andere en als gevolg daarvan ten onder gaat. De autobiografieën toonden een man die alleen door tegendraadsheid bij elkaar werd gehouden. Toch viel de Nobelprijs niet bij iedereen in goede aarde. "Die ijdele, pompeuze, doortrapte kleine man!", foeterde Fred Uhlman, de schilder en schrijver die Canetti in Londen had leren kennen. "Wat heeft hij gedaan om die eer te verdienen?"

Wat heeft Elias Canetti (1905-1994) gedaan om die gemeenheden van Uhlman over zich heen te krijgen? Sven Hanuschek krabde zich in zijn haar toen hij de toestemming kreeg voor de biografie van een van de meest raadselachtige en veelzijdige schrijvers van de twintigste eeuw. Een man die met het Ladino - de taal van de sefardische Joden - was opgegroeid, perfect Engels en Frans sprak en enkel in het Duits schreef. Een man die in Bulgarije was geboren maar de Turkse nationaliteit had, daarna stateloos was en ten slotte Brits staatsburger werd. Eerst en vooral kon Hanuschek niet rekenen op een cruciaal deel van Canetti's nalatenschap. Zijn correspondentie en dagboeken worden immers pas in 2024 vrijgegeven. Vervolgens wist de biograaf dat Canetti aan biografiefobie leed. Het was een armoedige wetenschap, vond de schrijver. Wat schoot iemand op met een verhaal dat stap voor stap tot een slotsom kwam? En wat was het nut van een psychologisch portret als het enkel voor simplistische stellingen diende? Psychologie was alleen acceptabel "als ze de raadsels vergroot die ze zegt op te lossen". Ten slotte was er Canetti zelf. De meester van de metamorfose. Was hij de charmante heer die talloze vrienden en vrouwen aan zich wist te binden? Of was hij de karaktermoordenaar die van zichzelf vond dat zijn mensenkennis bijna pauselijk onfeilbaar was? Hoe kan een biograaf klaar zien in een leven van rollen, poses, veranderingen en hiaten? Is deze biografie dan geen miskenning van een man die altijd uit het vizier van de voorspelbaarheid is kunnen blijven?

Hanuschek wil daarom geen theorieën uitproberen. Zijn boek laat alleen "een bijna zeventig jaar durend proces van reflectie" zien. Een aantal geheimen wordt dus onvermijdelijk opengelaten, ook al stelt Hanuschek dat ze voor een deel in zijn boek als geheim zichtbaar worden. Wat die geheimen zijn? De lezer mag voor detective spelen. Om waarheid en verdichtsel verder te verfijnen, sprak hij ook uitgebreid met Canetti's dochter en met een bataljon kennissen en vrienden van de schrijver. Claudio Magris is er een van. De vijanden werden blijkbaar niet opgezocht. Zo ontbreekt Hans Magnus Enzensberger, een van Canetti's grootste haatfiguren, in de lange lijst van mensen met wie de biograaf gesprekken voerde. Best mogelijk natuurlijk dat die doodsvijanden niet wilden meewerken. Wie eenmaal door Canetti met hoon en misprijzen werd overladen, zal dat immers tot aan zijn laatste levensadem vergeten noch vergeven.

Monster of modelmens?

Canetti vond overigens dat hij haat nodig had, vooral tegen wie ooit een idool was geweest. "Als ik lang niet zo'n afgod heb gehad om te haten, begin ik me onbehaaglijk te voelen en kom ik plotseling op het idee dat ik zelf zo ben als dat wat ik graag gehaat zou hebben." Je hoefde zelfs geen afgod te zijn om met een enkele houw in tweeën te worden gehakt. Friedrich Dürrenmatt? Een man van een verbazingwekkende domheid. Who's Afraid of Virginia Woolf?, het toneelstuk van Edward Albee? Strindberg plus drinken. De galerij van zijn haat is een bezoek overwaard: Günter Grass, Thomas Bernhard, Bertolt Brecht, Franz Werfel, Stefan Zweig en T.S. Eliot. Zijn diepste afkeer bewaarde hij voor zijn grootste idool. Karl Kraus is hardvochtig en geniepig en beperkt, schreef hij. "Een Hitler van de intellectuelen." Is het overdreven te stellen dat Canetti zichzelf in Kraus herkende? En dat hij zich van de Oostenrijkse opiniemaker met tarzankreten diende te bevrijden voordat hij in staat was om als 'onafhankelijke zelfdenker' met een even grote virulente kracht te fulmineren tegen de domheid en het onrecht?

Was Canetti dus een goed of een slecht mens? Hij gaf toe dat hij ziekelijk jaloers was, een plaaggeest en een aartsleugenaar. "Ik leef in veel romans in plaats van ze te schrijven", vond hij. Om zich in te leven in die romans ging hij vaak op mensenjacht. "Hij moest mensen 'opnemen' om hun taal te begrijpen en die in zijn boeken te kunnen gebruiken." Maar daarvoor had hij slachtoffers nodig. Mensen die hij uithoorde tot ze hun intiemste geheimen prijsgaven. Geheimen die hij vervolgens prijsgaf aan de openbaarheid. Een gewoonte die niet goed te praten is, concludeert Hanuschek. En wat met zijn gewoonte om tijdens zijn huwelijk met Veza Taubner-Calderon met soms drie vrouwen tegelijk een verhouding te hebben? Hanuschek veroordeelt niet, ook al ziet hij in dat Veza jarenlang doodongelukkig was. Waarom bleef ze dan bij een man die haar bedroog? En had Canetti dan nooit schuldgevoelens? Jazeker. Canetti klopte zich zelfs voortdurend op de borst. Toch veroorlooft Hanuschek zich hierbij een kanttekening. "Je hebt de indruk dat (bij Canetti) alles zonder gevolgen blijft. Hij trekt nooit ook maar één consequentie. Hij leeft fatalistisch verder zoals daarvoor, tot aan de volgende hoofdcrisis, die hij opnieuw uitvoerig voor zichzelf zal beschrijven, en daarmee stelt hij zich tevreden."

Is de vraag of Canetti een monster of een modelmens is daarmee beantwoord? Verre van. Hanuschek is niet van plan om Canetti af te doen als "iemand zonder geheimen, als iemand die perfect te doorzien en te verklaren is". Zijn uitgangspunt blijft de metamorfose. "Een schrijver moet zich alles eigen maken wat zijn pad heeft gekruist", vond hij. Alles was fragmentarisch, veranderlijk en veranderend. Maar wat moest hij met dat alles aan? Wel, de mensen rondom hem nodigden uit tot een onafgebroken zelfondervraging. Dat zelfonderzoek betrof evenwel niet in de eerste plaats zijn eigen persoon. "De beklaagde Elias Canetti wordt ertoe veroordeeld alles wat er ooit in een mens omging en zal omgaan, bewust en als iets op zichzelf staands te voelen." Wat een uitdaging! Zelfs zijn autobiografieën plaatste hij sub specie aeternitate. "Alles moet erin zitten", schreef hij. "Mijn eigen leven, maar ook het leven van de hele wereld (...). Een ware exegeet moet in staat zijn er de geschiedenis van de 'mensheid' uit af te leiden."

Aforismen

Het kosmopolitisme zat Canetti in het bloed. Hoewel hij opgroeide in een provinciestadje in Bulgarije, toen nog een deel van het Ottomaanse Rijk, ontwikkelde hij van jongs af een grenzeloze nieuwsgierigheid. Dankzij een fenomenaal geheugen zou die dorst naar kennis nooit worden gelest. Niet voor niets was denken zijn "kardinale hartstocht". Dat verklaart ook waarom hij weinig fictie heeft geschreven en waarom hij soms tientallen jaren lang op een werk broedde. Massa en macht verscheen in 1960. De idee had hij al in 1922 opgeraapt toen hij in Frankfurt een massale treurbetoging had gezien na de moord door Jodenhaters op Walter Rathenau, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken. Maar bovenal leende zijn denken zich voor losse aantekeningen. Eigenlijk zijn de duizenden aforismen het enige werk waarin Canetti van kop tot teen is terug te vinden. Waar kwam die razernij vandaan om elke dag tientallen notities te maken en ze tot aan zijn dood te bewaren? "Alles maakt indruk op me", schreef hij. "Ik heb nergens een voorkeur voor." Toch spaarde hij ook hier zijn zelfkritiek niet. "Hij heeft wel gedachten om varkens te voeren, maar geen eikels."

De Jood Elias Canetti was religieus noch nationalistisch. Hoe kon hij "chauvinist van zijn ras" zijn als hij zoveel talen sprak en op zoveel plaatsen woonde? Van Engeland en Zürich hield hij het meest. "Hier (in Manchester) heb ik de basis gelegd van mijn innerlijke beschaving en een tolerantie die je nodig hebt om een compleet mens te zijn." En op Zürich was hij meteen verliefd. Toen zijn moeder hem daar wegstuurde, was het alsof hij uit het paradijs was verdreven. Zijn open geest stond ook aan de wieg van zijn wijsheid. Toen hij in 1943 van de vergassingen op de Joden hoorde, heeft hij niet lang genoegdoening over de verwoesting van Duitse steden gevoeld. "Ik wil niet haten", schreef hij. "Ik haat de haat. Er moet nog schuld en onschuld bestaan en de schuldigen moeten sterven. (...) Geen onweer van wraak! Nooit meer Jahweh! Niets de dood in sturen! De dood is niets!"

Elias Canetti overleed rustig in zijn slaap. Zijn hele leven lang was de dood zijn grootste vijand geweest. "Wie over de dood spirituele dingen kan zeggen, wie dat voor elkaar krijgt, die verdient hem", schreef hij. Zijn doodscomplex is zelfs Hanuschek te veel. "Die hardnekkige, soms kinderlijk koppige en steeds maar weer herhaalde tirades zijn irritant." Toch was Canetti het met Montaigne eens dat leven leren sterven is. Het was een raad die hij in de wind sloeg. "En als iedereen nu eens te laat was gestorven? Hou zou dat zijn?"

Joseph Pearce

Open Domein nr. 45, Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam-Antwerpen, 682 p., 49,95 euro. Uit het Duits vertaald door Elly Schippers en Gerrit Bussink.

Sven Hanuschek

Elias Canetti. De biografie

Elias Canetti:

Een schrijver moet zich alles eigen maken wat zijn pad heeft gekruist

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234