Maandag 06/04/2020

Surreële plaatjes uit Kiev

TIJDSBEELD. Wellicht slaagt niemand er zo goed in de volle absurditeit van de situatie in Oekraïne te vatten als de Oekraïense schrijver Andrej Koerkov. Toch dringt hij maar nauwelijks in het Nederlandse taalgebied door. Vreemd.

Het lukte maar niet. Andrej Koerkov (°1961), Oekraïner en wereldwijd zowat de bekendste hedendaagse Russischtalige schrijver, wilde in alle rust zijn roman over Litouwen afwerken. Maar iets haalde hem uit zijn concentratie. Het was november 2013 en de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj had zojuist geweigerd het associatieverdrag met de Europese Unie te ondertekenen.

Een paar honderd meter van Koerkovs appartement in het centrum van Kiev, op Maidan Nezalezjnosti, het Onafhankelijkheidsplein, sloeg de protestbeweging haar tenten op om het ontslag van de president te eisen. Wat eerst nog in een optimistische, occupy-achtige sfeer verliep, ontaardde enkele weken later in dodelijk geweld. Kiev was een stad geworden van barricades, veiligheidstroepen en Maidanista's, een plek waar de geur van brandende autobanden door de straten dreef. Vanuit zijn raam zag Koerkov de onrust: Oekraïne aan de vooravond van iets dreigends. Hoe kon hij over Litouwen schrijven?

Melancholieke pinguïn

Andrej Koerkov heeft zich de laatste twee decennia al enkele keren laten gelden als seismograaf van allerlei postcommunistische chaos. In De laatste liefde van de president, een satirische roman die in het voorjaar van 2004 verscheen, vóór het uitbreken van de Oranjerevolutie dus, voorspelde hij vrij accuraat het gasconflict tussen Rusland en Oekraïne. Poetin is een personage in dat boek: in 2016 blijkt hij nog steeds president te zijn.

De roman vertelt ook het verhaal van een Oekraïense presidentskandidaat die in de aanloop naar de verkiezingen door opponenten wordt vergiftigd. Dat scenario voltrok zich in het najaar van 2004 ook in het echt, toen Viktor Joesjtsjenko plots in een Oostenrijks ziekenhuis lag met een misvormd gezicht en een lijf vol dioxine. Konden de daders zich hebben laten inspireren door een roman? Speurders die de zaak onderzochten, hebben zich dat op een bepaald moment afgevraagd. In Rusland viel vooral de kritiek op Poetin slecht en werd het boek van de schappen gehaald.

Je kunt Koerkov nochtans moeilijk een streng beoefenaar van het politiek realisme noemen. Er zit een scheut Gogol in zijn werk, en iets weemoedigs dat aan Tsjechov doet denken, maar ook veel Monty Python. Niet alleen in zijn werk, overigens, ook in zijn leven: als tiener had hij een verzameling van meer dan duizend cactussen, die hij na een reis in de late herfst naar Riga, naar een Baltisch meisje op wie hij verliefd was, bevroren terugvond op zijn balkon, 'als een leger Franse soldaten in 1812'. Zijn eerste kinderboeken schreef hij als gevangenisbewaker in Odessa. Zijn eerste boek drukte hij zelf - op boterhampapier uit Kazachstan, 25.000 exemplaren - en hij verzorgde eigenhandig de distributie, onder meer met behulp van een lijkwagen.

In zijn beroemdste boek, Picknick op het ijs, dat in de vroege jaren 2000 vooral in Duitse (Picknick auf dem Eisen) en Engelse vertaling (Death and the Penguin) furore maakte, biedt een krantenredacteur de werkloze schrijver Viktor een baantje aan: overlijdensberichten schrijven voor bepaalde nog levende prominenten. Dat Viktors huisgenoot een pinguïn is die af en toe melancholiek door de woonkamer slentert, of een koud bad neemt terwijl Viktor necrologieën zit te typen, is nog het minst vreemde in dit universum. Viktor stelt namelijk vast dat de personen over wie hij moet schrijven kort daarna ook echt sterven. Corruptie, moord, wanbeheer, de vervlechting van pers en politiek, het speelt allemaal mee in deze roman, maar de ware kracht zit in de toon, de lichtvoetigheid van Koerkov, zijn feilloze gevoel voor het absurde.

Echo van de toekomst

Maar wat doe je met dat gevoel nu? Hoe schrijf je surreële romans op een plek waar de verbeelding elke dag wordt ingehaald door de werkelijkheid? Begin 2014 wist Koerkov dat het hem niet zou lukken om op korte termijn zijn Litouwse roman af te werken en hij besloot in plaats daarvan zijn dagboekaantekeningen te publiceren. Elke avond schreef hij een stukje en mailde het naar zijn Oostenrijkse uitgever, die alles meteen vertaalde, bundelde en, tegen de zomer van 2014, uitgaf.

Het lijkt een paradox maar Oekraïens dagboek, dat de periode van 21 november 2013 tot 24 april 2014 beslaat, is misschien wel Andrej Koerkovs meest surreële boek geworden. Geen depressieve pinguïns hier, maar wel protesterende menigten, een president die onderduikt, een misnoegde Poetin in Sotsji, de vuisten van Vitali Klitsjko, de vlechten van Joelia Tymosjenko en de Krim die wordt geannexeerd. Aan het woord is geen historicus die doceert, geen journalist die analyseert, maar een vriend die vertelt. De tekst meandert tussen trivia en actualiteit en elke nieuwe dag staat Koerkov een trede lager op de wenteltrap richting wanhoop.

Dit boek moet het vooral hebben van het detail en de anekdote, van schijnbaar banale scènes die soms meer zeggen dan een uitgebreide analyse vermag. En net als in zijn romans demonstreert Koerkov hier zijn merkwaardige talent om de echo van de toekomst te laten weerklinken.

Neem het uitje van het gezin naar de Paintball Planet Club, in december 2013, waar ze de elfde verjaardag van Koerkovs zoon vieren. Gezin en vrienden amuseren zich met guns, camouflagepakken en verfkogels. Aandoenlijk, denk je. Maar als je het nu leest, overvallen je ook gedachten aan iets anders. Aan Igor Strelkov, bijvoorbeeld, die rare Rus die ook van recreatief schieten hield, en die in plaats van met zijn vrienden historische veldslagen na te spelen echt ten oorlog trok. Of aan de brokstukken van MH17 in een weide bij Hrabove. Of aan de kapotgeschoten toren van de luchthaven van Donetsk. Het paintball van Koerkov als voorafschaduwing van het echte schieten. Al eindigt het in december 2013 nog anders: 'Toen de munitie op was en de strijd gestreden, gingen we thuis pizza eten.'

Wanneer Koerkov zijn dagboek besluit, zijn er misschien honderd doden gevallen. Vandaag staat de teller op minstens vijfduizend, en bijna een miljoen mensen hebben hun huis verlaten. Om up-to-date te zijn met de actualiteit in Oekraïne moet je niet naar dit boek grijpen, wel om een blik in de coulissen te kunnen werpen van een land in conflict met zichzelf.

Aardappelen planten

Koerkovs pessimisme is groot, maar zijn ongeduld om de bladzijde om te slaan ook: hij wil in Kiev blijven, hij wil daar belastingen blijven betalen, hij wil een nieuw begin. Hij schrijft over de waanzin van zijn land, maar ook over het houvast van de alledaagse weerbarstigheid van het leven daar. En dus lezen we niet alleen over politiek en protest, maar ook over zijn hardhorige vader die weer eens aan het klooien is met de koptelefoon die via een meterslang snoer met de televisie is verbonden. Of over het planten van aardappelen in de moestuin. En over die Litouwse roman, die er volgend jaar komt, dat weet hij zeker.

Het dagboek van Koerkov is in het Duits, Frans en Engels beschikbaar, maar niet in het Nederlands, en daar moet dringend iets aan veranderen. Enkele jaren geleden verscheen De laatste liefde van de president in het Nederlands, maar dat boek is inmiddels niet meer voorradig. Graag hou ik een pleidooi voor meer vertalingen uit het prachtige oeuvre van deze bijzondere schrijver. Wie vertaalt hem? Wie herontdekt Koerkov?

Peter Vermeersch (°1972) is politoloog en slavist en doceert aan de KU Leuven. Hij is auteur van Ex, een 'mozaïek van subtiele, menselijke verhalen uit ex-Joegoslavië'. 'Een subliem boek', aldus Koen Vidal in deze krant.

Peter Vermeersch in gesprek met Andrej Koerkov, zondag van 11.30 tot 12.15 uur in Rits Café.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234