Dinsdag 19/11/2019

Superfood versus puur vergif

'Uiterst gezond', jubelen de biowinkels. 'Die vleesvervanger is kankerverwekkend vergif', schrijven voedingsgoeroes. Op zoek naar de waarheid over de sojaboon.

In de supermarkt struikel je over soja. Er is sojamelk en sojayoghurt, sojamargarine, sojavla, sojagehakt en er zijn sojaworstjes, sojanuggets en sojaburgers; elk vleesproduct heeft wel een sojategenhanger. Biologische winkels en trendy zaken verkopen groene sojabonen als superfood en bij de drogist kun je sojapillen krijgen tegen overgangsklachten.

Maar hoe gezond is die populaire sojaboon eigenlijk? Het Nederlandse Voedingscentrum is er duidelijk over: soja is een goed en verantwoord voedingsmiddel, dat past in een gezond eetpatroon. Daarover wordt ook anders gedacht. Tik op Google 'soja gezond' in, en je stuit op honderden opvattingen, van gezondheidsbloggers tot voedingsgoeroes. Soja is vergif, lijkt de heersende mening. Hoe zit dat? Is soja gezond, slecht, of een beetje van beide?

"Het is eigenlijk een probleem dat soja zo hot is", zegt Sytske de Waart, de expert voedingsleer van de Vegetariërsbond. "Net zoals bij gluten, tarwe en quinoa wordt er dan al snel allerlei onzin over geroepen." De Vegetariërsbond is extra geïnteresseerd in de waarheid over soja, omdat het populair is bij vegetariërs en bij het groeiende aantal mensen dat minder vlees of dierlijke producten wil eten.

Voor sojaproducten is geen vee-industrie nodig. De milieu- en klimaatbelasting van soja is daarom veel lager dan van dierlijke voedingsmiddelen. Bovendien is het plantaardige eiwit in soja even goed als het eiwit in zuivel, eieren, vlees of vis. Daardoor kun je een stukje vlees of kommetje yoghurt moeiteloos vervangen door tofu, sojaburgers of sojayoghurt - behalve wat de smaak betreft dan.

Borstontwikkeling

Soja heeft ook een aantal bewezen gezondheidsvoordelen. In sojazuivel zitten, in tegenstelling tot melkproducten, voornamelijk gezonde, onverzadigde vetten. En sojaproducten verlagen de slechte cholesterol in ons bloed, wat belangrijk is voor mensen die risico lopen op hart- en vaatproblemen. Als je een sojaburger neemt in plaats van een blinde vink, ben je goed bezig.

Maar er is dus ook kritiek. De heftigste kritieken richten zich op de isoflavonen in soja, stoffen die zogenaamde fytohormonen aanmaken. Fytohormonen lijken erg op het 'vrouwelijke' hormoon oestrogeen.

Zo'n tien jaar geleden werden fytohormonen nog beschouwd als hét natuurlijke middel waarmee vrouwen moeiteloos en zonder de nadelen van 'echte' hormonen de overgang konden doorstaan. De fytohormonen zouden daarbij, net als oestrogeen, beschermen tegen botontkalking in de menopauze. Maar toen een aantal jaar geleden werd ontdekt dat het slikken van vrouwelijke hormonen tijdens de overgang niet gezond is en zelfs het risico op borstkanker kan vergroten, kwamen ook de hormoonachtige stoffen uit de sojaboon in een kwaad daglicht te staan.

Fytohormonen zouden borstkanker kunnen veroorzaken. Mannen zouden door het eten van soja onvruchtbaar kunnen worden of borsten kunnen krijgen, baby's zouden groeistoornissen kunnen ontwikkelen van babyvoeding op basis van soja. Als klap op de vuurpijl kwamen Amerikaanse wetenschappers met het nieuws dat isoflavonen de schildklierwerking kunnen verstoren. Toen ook een andere stof in soja, fytinezuur, de opname van mineralen bleek te verminderen, was het imago van soja als boosdoener stevig gevestigd.

Of dat imago terecht is, is moeilijk te beoordelen. Er is weliswaar veel onderzoek gedaan naar soja - tussen 1990 en 2010 verschenen er alleen al in de VS meer dan 10.000 wetenschappelijke artikelen over soja - maar dat is niet allemaal even betrouwbaar (zie kader). Het probleem is dat met het product zelf veel geld te verdienen is. Soja is wereldwijd big business: een van de 'grote vier' in de sojaketen, de multinational Cargill, heeft een omzet van 71 miljard dollar (63,3 miljard euro). In de VS, de grootste producent van soja voor menselijke consumptie, wordt veel onderzoek aangezwengeld en gesponsord door producenten van sojaproducten, verenigd in de United Soybean Board.

De Amerikaanse voedingswetenschapper Jack Norris (veganist en naar eigen zeggen daardoor extra gedreven om de waarheid boven tafel te krijgen) is al jaren bezig om de controverse over soja te ontrafelen. Hij heeft honderden wetenschappelijke onderzoeken geïnventariseerd. De Nederlandse Vegetariërsbond baseert zich op zijn bevindingen: "Norris is objectief, neutraal en heeft een gedegen overzicht gemaakt van de voor en tegens", zegt voedingsexpert De Waart.

Twee porties per dag

Norris ontdekte dat de schadelijke effecten van fytinezuur worden overdreven. Fytinezuur breekt mineralen af, dat klopt. Maar in soja zitten zo veel mineralen dat dit weinig uitmaakt. "Tenzij je de hele dag door sojaproducten eet, hoef je absoluut geen problemen te verwachten", zegt De Waart.

Uit grootschalig onderzoek van onder meer de American Cancer Society, het onafhankelijke Amerikaanse instituut dat zich inzet voor de strijd tegen kanker, bleek dat het effect van isoflavonen ook veel minder dramatisch is dan vaak wordt gedacht.

Zo waren de effecten op mannen verwaarloosbaar. Pas als de proefmannen maandenlang meer dan twintig porties soja per dag consumeerden, kregen sommige van hen lichte borstontwikkeling. Bij vrouwen hadden isoflavonen in voeding nauwelijks invloed op het ontstaan van borstkanker. Sterker nog, in sommige gevallen verminderden ze het risico op borstkanker juist.

Ook Care for Women, een Nederlandse organisatie die vrouwen met overgangsklachten adviseert, vindt de commotie over isoflavonen en fytohormonen overdreven. "Er spelen zo veel verschillende belangen bij het onderzoek naar fytohormonen", zegt woordvoerster Catherine van Heest, "maar er is geen wetenschappelijke eenduidigheid. Wat wel een feit is: fytohormonen kunnen overgangsklachten verminderen. Veel vrouwen willen geen echte hormonen slikken. In overleg kunnen we dan fytohormonen adviseren, nadat we de voor- en nadelen hebben uitgelegd."

Kant-en-klaar

Norris concludeerde uiteindelijk dat één tot twee porties soja per dag, bijvoorbeeld een glas sojamelk en een vleesvervanger, prima passen in een gezond, gevarieerd voedingspatroon. Vooral als je cholesterolrijke voedingsmiddelen vervangt door sojaproducten. Bij die hoeveelheid valt voor de meeste mensen geen enkele bijwerking te verwachten.

Met matig soja eten zit je dus goed. Maar kunnen we wel maat houden? In 60 tot 70 procent van de voedingsmiddelen in de supermarkt zit soja: toegevoegde sojaolie, sojameel of sojaconcentraat, als vet, structuurverbeteraar, emulgator of 'eiwitvuller'.

"We weten niet wat het effect is van toegevoegde soja in voeding", zegt Patricia Schutte van het Voedingscentrum. "De hoeveelheid soja die je zo binnenkrijgt, hangt af van je eetpatroon. Soja wordt alleen toegevoegd aan kant-en-klaarproducten zoals snoep en snacks, pakjes en zakjes. Als je weinig van zulke producten eet, krijg je dus amper extra soja binnen. En als je ze wel eet, is het voor je gezondheid véél bepalender wat er verder in zit. Kant-en-klaarproducten zijn vaak te vet, te zoet of te zout."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234