Woensdag 08/12/2021

Focus

'Sultan' Erdogan verdeelt en heerst

Tijdens de ceremonie voor de opening van zijn paleis liet Erdogan zich vergezellen door krijgers in Ottomaanse gewaden. De Turkse president gebruikt de geschiedenis tegenwoordig als propaganda. Beeld Reuters
Tijdens de ceremonie voor de opening van zijn paleis liet Erdogan zich vergezellen door krijgers in Ottomaanse gewaden. De Turkse president gebruikt de geschiedenis tegenwoordig als propaganda.Beeld Reuters

De Turkse president Tayyip Erdogan maakte gisteren de grootste bocht in zijn politieke carrière. Het vredesproces met de Koerden was zijn grootste verwezenlijking, nu noemt hij gesprekken onmogelijk en bedreigt hij Koerdische politici met arrestatie. Wat speelt er in zijn hoofd?

"Het is niet mogelijk voor ons om het vredesproces voort te zetten met diegenen die onze nationale eenheid en broederschap bedreigen", zei de Turkse president Tayyip Erdogan (61) gisteren, net op het moment dat zijn Europese partners in de NAVO-raad aandrongen om de gesprekken wel te herstarten. Erdogan ging nog een stap verder. In een adem voegde hij eraan toe dat parlementariërs die 'banden hebben met terroristen' strafrechtelijk moeten worden aangepakt, een onverholen dreiging aan de Koerdische partij HDP, die onlangs bij de verkiezingen 13 procent van de stemmen kreeg, meer dan de kiesdrempel van 10 procent. De regerende AK-partij van Erdogan verloor daardoor voor het eerst in dertien jaar haar meerderheid in het parlement en zoekt nog altijd naar een coalitie.

De uitspraken volgen op herhaaldelijke bombardementen van de Turkse luchtmacht op doelen van de militante Koerdische PKK, in het noorden van Irak. Daarmee heeft Erdogan eenzijdig het bestand opgeheven dat de Turkse regering in 2013 met de PKK sloot, en dat een einde maakte aan dertig jaar bloedvergieten.

Het bestand en daaropvolgende vrede in Oost-Turkije was tot dusver Erdogans grootste politieke verwezenlijking. Waarom net nu de confrontatie met de Koerden escaleert heeft volgens Turkije-kenner Dirk Rochtus (KU Leuven) alles te maken met zijn wens om zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen te organiseren. "Eigenlijk is de deadline om een nieuwe regering te vormen verstreken. Normaal krijgen we weer verkiezingen in november. Daarom trekt Erdogan nu voluit de nationalistische kaart. Hij polariseert om kiezers die op 7 juni op andere partijen stemden terug in zijn kamp te halen."

Voor de HDP stemden ook Turken en Koerdische moslims van wie Erdogan hoopte dat ze zich bij zijn 'verenigende' AK-partij zouden voegen. Nationalistische Turken stemden uit onvrede met het vredesproces dan weer niet meer voor Erdogans AK-partij maar voor de MHP, de ultranationalistische Grijze Wolven. Rochtus: "Erdogan maakte een electorale rekening: vrede met de Koerden loonde politiek niet."

Rochtus sluit zelfs niet uit dat zijn dreigement om HDP-parlementsleden te vervolgen wordt uitgevoerd. "Dan krijg je gegarandeerd rellen en onlusten, wat in zijn kaart zou spelen. 'Zie je wel, we worden van binnenuit bedreigd door 'terroristen'. Stem voor ons, stem voor eenheid onder de Turkse vlag', kan hij dan zeggen."

Zijn uiteindelijke doel? De HDP onder de kiesdrempel van 10 procent drukken bij de volgende verkiezingen en met de AK-partij een tweederdemeerderheid halen, of in coalitie met de MHP. Wat hem dat kan opleveren? Juridische macht. Erdogan heeft als president juridisch minder te zeggen dan de regering, maar werpt zich het voorbije jaar in de praktijk wel op als onbetwistbare leider. Rochtus: "Met een tweederdemeerderheid daarentegen kan hij de grondwet zo veranderen dat een sterke president legaal wordt."

Mogelijk overspeelt Erdogan hier wel zijn hand. Mete Öztürk, hoofdredacteur van de Belgische editie van de conservatieve, pro-Europese, krant Zaman: "Ik denk niet dat een tweederdemeerderheid nog haalbaar is voor Erdogan. Een absolute meerderheid misschien wel maar daarmee zal hij geen grotere macht kunnen realiseren. Bijna alle oppositiepartijen eisten al voor de laatste verkiezingen dat de macht van de president wordt beperkt. Sterker, dat Erdogan als president vorig jaar meteen buiten zijn rol trad was een van de redenen dat zijn AK-partij 9 procent verloor."

Ook de brede publieke opinie dreigt Erdogan te onderschatten. De oorlogsretoriek mag zijn aanhang en de nationalisten dan wel als muziek in de oren klinken, hij riskeert door zijn hoog spel ook stemmen te verliezen door de toenemende onveiligheid die nu er aan zit te komen. Öztürk: "In de zuidoostelijke (Koerdische) stad Diyarbakir durven de mensen nu al niet meer op straat. 's Avonds scheren straaljagers laag boven de stad. Ook in Istanbul, Ankara en Izmir zijn mensen bezorgd dat er daar aanslagen zullen volgen door de PKK of door slapende cellen van IS."

Een deel van de oppositie en het middenveld maakt zich nu al op om publieke protesten te organiseren, die groter zouden kunnen worden dan de Gezi-demonstraties van 2013 (die uitdraaiden op anti-Erdogan-protesten die hardhandig werden onderdrukt). Öztürk: "Hoe breed ze worden gedragen, blijft voor mij wel een vraagteken, maar er wordt gesproken over vredescoalities en het organiseren van vredesmarsen. Geen Turk wil terug naar de donkerste periodes van het Koerdisch conflict in de jaren negentig."

null Beeld © REUTERS
Beeld © REUTERS

Atatürk

Maar waar wil Erdogan zelf met zijn land op termijn naartoe? Öztürk: "Het jaartal waarin hij op het toppunt van de macht wil zijn, is 29 oktober 2023, een datum die in veel van zijn toespraken terugkeert omdat dan de 100ste verjaardag wordt gevierd van de Turkse Republiek (die gesticht werd door Mustafa Kemal Atatürk, die eerste president werd en dat bleef tot zijn dood in 1938, mr). Dan moet hij binnen zes jaar wel nog eens worden herverkozen. Erdogan wil tegen dan van Turkije weer een wereldspeler maken, liefst onder zijn leiding als een nieuwsoortige Atatürk."

Dat lijkt vreemd, omdat Erdogan als politicus zijn carrière bouwde op het islamisme, maar Rochtus ziet hem evolueren. "Erdogan bedient zich nu selectief van Atatürks erfenis. Hij is geen klassieke, seculiere, 'kemalist' maar spreekt wel over Atatürk als 'Gazi', als veldheer - een eretitel ook voor iemand die zowel strijdt voor een sterke staat als een samenleving die gebaseerd op islamitische waarden. Ook Atatürk streed onder dat mom tegen de Koerden. Erdogan bouwt ook verder op het concept dat enkele generaals na hun militaire coup in 1980 invoerden: de zogeheten Turks-nationalistische-islamitische synthese."

De vraag is wel of het machtige Turkse leger Erdogan vandaag volgt. Voor de generaals is een nieuwe oorlog met de Koerden geen geschenk. Terwijl ze de voorbije jaren al grote moeite hadden om de Turks-Syrische grens te beveiligen tegen IS, riskeren ze binnenkort ook berggevechten met de PKK en aanslagen in eigen land. Bovendien dreigt een strijd met de Koerden in Irak en Syrië in het voordeel te spelen van IS, wat in Turkijes nadeel is. Öztürk: "De legertop zal bijzonder voorzichtig zijn om een nieuw conflict te beginnen dat zoals vroeger duizenden mensenlevens eist, maar nu drie soldaten en twee agenten gedood zijn door de PKK kunnen ze niet anders dan Erdogans beslissingen uitvoeren."

Rochtus: "De generaals verdedigen altijd de unitaire staat. Zij zullen Erdogan vandaag toejuichen. Tegelijk klopt het wel dat ze militair-strategisch beter zouden samenwerken met de Koerden tegen IS in Syrië, maar dat ligt erg gevoelig. Turkije is beducht voor een autonoom Koerdisch gebied in Syrië, dat een brug zou slaan met PKK-gebieden in Irak."

null Beeld © EPA
Beeld © EPA

Neo-Ottomaanse droom

Volgens veel analisten wil Erdogan in Syrië nog een stap verder gaan dan enkel IS te bestrijden en de Koerden uit elkaar spelen. "Het buitenlands beleid van Erdogan is gebaseerd op het 'reanimeren' van het Ottomaanse Rijk (1299-1923)", schreef schrijver Cafer Solgun recent. "Wat Ankara voor ogen heeft, is het samensmelten van de verspreide, amorfe Arabisch-islamitische groepen in de regio. Onder Turkse leiding, en overwegend soennitisch van aard."

"Deze neo-Ottomaanse droom speelt zeker mee in zijn redenering, al zie ik dat niet gebeuren door gebieden te annexeren maar door het steunen van invloedssferen", zegt Rochtus. "Een goed voorbeeld is de Koerdische regionale regering (KRG) in Irak, waar gematigde Koerden regeren. Eigenlijk is dat een deelstaatje geworden dat nauw aanleunt bij Turkije, met wie ze goede politieke en economische banden hebben. Ze helpen in zekere zin een oude droom van de Ottomanen verwezenlijken om ook het noorden van Irak te besturen, iets wat Erdogan ook wil in noordelijk Syrië - maar níét met PKK-gezinde Koerden."

Erdogan gebruikt de Ottomaanse geschiedenis tegenwoordig ook als propaganda. Rochtus: "Er worden veel series gemaakt waarin de glorie van het Ottomaanse rijk wordt bezongen. Tijdens de ceremonie voor de opening van zijn paleis liet hij zich vergezellen door krijgers in Ottomaanse gewaden."

Bij de EU en de NAVO ziet men dat met lede ogen aan. Huidig premier Davutoglu werkte vroeger als buitenlandminister al een 'Pax Ottomana' uit, waarbij Turkije de EU en de VS wel te vriend wil houden, maar zich toch meer richt op nauwe banden met Centraal-Azië en economische relaties met Rusland en China.

De timing van Erdogans aankondiging gisteren was in die context symbolisch. Hij verbrak de vrede met de Koerden terwijl Turkije in de NAVO van zijn EU-partners te horen kreeg dat zij liefst een voortzetting van de vredesgesprekken zagen, maar ook net voor hij op staatsbezoek vertrok naar... Peking. Rochtus: "Je kunt het interpreteren als signaal. Tik ons niet te veel op de vingers. We hebben nog vrienden in de wereld."

De Ottomaanse sultans werkten honderden jaren net zo, vanuit hun Topkapi-paleis aan de Bosporus-straat tussen Zwarte en Middellandse Zee in Istanbul. Ze verdeelden en heersen, goedschiks of kwaadschiks, op de brug tussen West en Oost, tussen Europa en Azië.

null Beeld RV
Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234