Vrijdag 27/05/2022

'Sultan' Erdogan heeft een Ottomaanse droom

Een derde brug die Europa met Azië verbindt, een gigantische nieuwe moskee en een transformatie van het befaamde Taksimplein. Met de megalomanie van een Ottomaanse sultan is Erdogan in Istanbul aan het bouwen geslagen. Ayfer Erkul

Vijftienduizend vierkante meter. Zo groot moet de nieuwe moskee worden die premier Recep Tayyip Erdogan wil neerzetten in Istanbul. Met minstens zes minaretten die de hoogste ter wereld zullen zijn. Hoger nog dan de 105 meter van die van de moskee in Medina. En een reusachtige koepel, "groter dan die die onze voorvaders hebben gebouwd", dixit Erdogan. Het bouwwerk, waarvan de plannen afgelopen voorjaar bekend werden gemaakt, komt te liggen in het district Camlica, aan de Aziatische zijde van de grootstad. Op de hoogste heuvel van Istanbul dus, zodat de moskee "zichtbaar zal zijn in de verste uithoeken van de stad". Opnieuw dixit Erdogan.

De bouwplannen voor deze 'ongeëvenaarde' moskee werden ongelovig en een beetje smalend ontvangen bij de seculiere elite van de stad. Vergeleek Erdogan zich plots met machtige sultans als Suleiman I, ook wel Suleiman de Prachtlievende genoemd? En had zijn - onbekende - architect, die de leiding over het project zou hebben, het waanidee opgevat dat hij Mimar Sinan was, de man die Suleimans architect was en bouwwerken als onder meer de grootse Suleymaniyemoskee ontwierp?

Het werd erger toen Erdogan enkele maanden later, tijdens de opening van een andere moskee, verklaarde dat het Aziatische gedeelte van Istanbul nood had aan meer selatinmoskeeën. De term selatinmoskee wordt gebruikt voor gebedshuizen die indertijd werden gebouwd in opdracht van Ottomaanse sultans. Moskeeën als de Sultanahmet of Selimiyemoskee, die meerdere minaretten hebben. Waarom, zo vroegen inwoners van Istanbul zich af, nam de premier de term selatinmoskee in de mond? "Deze lapsus legde meteen de psyche van de premier bloot", tweette een columnist van de populaire krant Milliyet. In zijn hoofd, zo menen critici, waant de premier zich de laatste Ottomaanse sultan.

"Opvallend was ook de datum waarop hij de bouw van de moskee in Camlica aankondigde", zegt Peter Edel, een journalist die al jaren in Istanbul woont. "Hij deed dat op 29 mei, dag waarop de Ottomanen in 1453 Constantinopel veroverden. Die datum wordt de laatste jaren steeds uitgebreider herdacht."

Peter Edel heeft net een boek uit over Turkije, De diepte van de Bosporus (EPO), waarin hij het land vanaf de Ottomaanse tijd, over de westerse revolutie van Ataturk tot de huidige regering van de islamistische AKP onder de loep neemt. En die laatste heeft zijn heimwee naar het glorierijke verleden van de Ottomanen met groeiende nadruk bevestigd, meent Edel. "Dat zie je bijvoorbeeld aan de buitenlandpolitiek die premier Erdogan samen met zijn minister van Buitenlandse Zaken Davutoglu voert in de regio. Een neo-Ottomaanse droom bijna, om in de regio een leidende rol te spelen."

De regering van de AKP werpt zich dezer dagen in de landen van de Arabische lente op als voorbeeld hoe de islam en de politiek kunnen worden verzoend op een gematigde manier. Edel: "Turkije probeert vooral controle te krijgen in de landen die vroeger behoorden tot het Ottomaanse rijk. De leidersrol die Erdogan op zich neemt in de Syrische revolutie tegen Bashar Assad maakt daar deel van uit."

Derde brug

De gigantische moskee die de premier laat bouwen in Camlica is niet het enige project dat doet denken aan de bouwdrift en van de Ottomaanse heersers. Er zijn momenteel twee luchthavens in de stad, maar de premier wil een derde. Kostprijs: gemakkelijk 5 miljard euro. De aanbesteding van de opdracht is voor december gepland.

Een ander project dat het aangezicht van Istanbul grondig zal veranderen is dat van een derde brug over de Bosporus. Die moet een oplossing bieden voor de enorme verkeersopstoppingen die iedere dag honderden automobilisten op de twee bruggen gijzelen. De brug zal in het noordelijke gedeelte van de metropool liggen, dicht bij de Zwarte Zee. De keuze voor die locatie kreeg al bakken kritiek, omdat net daar de groene long van de stad ligt, met bossen en waterreserves.

Nog meer wenkbrauwen fronsen doet de reorganisatie van het befaamde Taksimplein, zowat het hart van het moderne Istanbul waar de bekende Istiklal Caddesi (letterlijk: de Onafhankelijkheidssteenweg, beter gekend als de straat met de oude tram) op uitkomt en waar ook de meeste demonstraties in de stad plaatshebben. Op het plein staat ook een enorm standbeeld waarin, met Ataturk in het midden, de oprichters van de Turkse republiek figureren. Onafhankelijkheid, republiek, Ataturk: als er een plaats is die symbool staat voor de breuk met het verleden die er kwam na de val van het Ottomaanse rijk, is het wel het Taksimplein.

De republiek Turkije rees in 1923 uit de assen van het vergane Ottomaanse Rijk. Mustafa Kemal Ataturk, de eerste president, voerde in de volgende jaren een westerse revolutie door waarin alles wat naar de islamitische religie rook, naar het privéleven werd verbannen. De fez voor mannen, de chador voor vrouwen, het Arabische schrift dat het Turks gebruikte: het werd allemaal verboden. Ataturk zelf verscheen het liefst in het openbaar met een sigaret nonchalant in de hand, schuwde de drank niet en had consequent een westerse hoed op. Het Taksimplein is voor vele Turken dan ook het symbool van het onafhankelijke, op het Westen gerichte Turkije.

Dat plein, dat aan een druk kruispunt ligt, wil premier Erdogan volledig verkeersvrij maken en enkel toegankelijk voor voetgangers. Het verkeer wordt naar de ondergrond verbannen. Tot zover alles goed en wel; Maar, zo vrezen organisaties als Taksim Platform, er zal ook een groot deel van het naburige Gezipark verdwijnen. Dat moet plaatsmaken voor... een Ottomaanse kazerne. Geen echte kazerne, maar een kopie van het grote gebouw dat net voor de Tweede Wereldoorlog met de grond gelijk werd gemaakt. Waarvoor dat gebouw zal moeten dienen, is nog niet bekend. Wel is zeker dat er onder de kazerne een parking komt. Taksim Platform vreest dat het gebouw een kil winkelcentrum wordt en het Taksimplein verandert in een grote betonnen ruimte waar enkel nog gegoede inwoners en toeristen zullen te zien zijn.

Nieuwe hoofdstad

Megalomaan, zo worden de projecten en plannen van Erdogan voor Istanbul bestempeld. Wil hij misschien van Istanbul opnieuw de hoofdstad maken, zoals ten tijde van de sultans? Of is dit zoete wraak op de kemalistische elite in de stad die zich tegen hem keerde toen hij burgemeester van Istanbul was? Erdogan werd in 1998, na vier jaar burgemeesterschap, gedwongen af te treden omdat hij in het openbaar een gedicht had opgezegd dat door het toenmalige gerecht werd bestempeld als staatsgevaarlijk. "Minaretten zijn onze bajonetten, koepels onze helmen, moskeeën onze kazernes en gelovigen onze soldaten", waren de versregels die hij gedeclameerd had. Hij zat een celstraf uit van zes maanden en maakte daarna een grootse politieke comeback door de islamistische AKP, de partij voor rechtvaardigheid en ontwikkeling op te richten.

Die AKP, die zijn fundamentalistische roots van weleer heeft afgezworen, is nu al meer dan tien jaar aan de macht. En Erdogan keurt project na project goed voor de metropool. Hij is geboren in de stad en heeft er een huis onderaan de heuvel van Camlica, waar de gigantische moskee zal worden gebouwd. De premier kan niet anders dan zijn regeringszaken in de hoofdstad Ankara af te handelen, maar eigenlijk werkt hij het liefst vanuit zijn kantoor in het luxueuze Dolmabahcepaleis. In dat paleis, gebouwd in opdracht van sultan Abdulmecid I, woonden voor hem achtereenvolgens de zes laatste sultans van het Ottomaanse rijk.

Hij spreekt als de Ottomaanse sultans en bouwt als zij, maar daadwerkelijk regeren als zij, daar slaagt premier Tayyip Erdogan niet in. Nog niet: dat kan hij pas als hij president wordt van Turkije. Een ambt dat hij al jarenlang ambieert. "Hij hoopt volgend jaar verkozen te worden", zegt journalist Peter Edel. "Maar hij hoopt vooral om eerst een grondwetsverandering door te voeren zodat de functie van president meer bevoegdheden krijgt."

Erdogan is voorstander van een presidentieel systeem zoals in de VS of in Frankrijk, waar niet de premier maar de president de meeste macht heeft. De AKP heeft daarvoor geen absolute meerderheid in het parlement, maar kan wel rekenen op de steun van de extreem rechtse Nationalistische Actiepartij MHP, zegt Edel. "De AKP is de afgelopen jaren een erg nationalistische koers gaan varen en beide partijen zijn dichter bij elkaar gekomen dan ooit."

Als Tayyip Erdogan president wordt van Turkije - en niets lijkt hem te kunnen stoppen - dan ziet het ernaar uit dat hij kan regeren zonder noemenswaardige tegenstand. "De oppositie is monddood gemaakt", zegt Edel. "In de afgelopen jaren zijn tientallen politici, journalisten en militairen achter tralies beland via een schimmige beschuldiging dat ze een complot wilden smeden om de AKP-regering ten val te brengen."

Geboren: Kasimpasa (Istanbul), 1954

Beroep: premier van Turkije

Partij: AKP, Adelet ve Kalkinma Partisi, Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling

Vorig beroep: burgemeester van Istanbul

Mentor: Necmettin Erbakan, de moslimfundamentalist die in de jaren negentig de eerste islamistische premier van Turkije werd. Erbakan werd door het leger gedwongen om af te treden.

Overtuiging: aanvankelijk extremistisch, met oproepen tot invoering van de sharia, later transformatische tot politicus die een gematigde islam aanhangt

Crimineel verleden: zes maanden cel voor het voordragen van een gedicht dat door de Turkse staat als extremistisch werd bestempeld

Verdiensten: de huidige economische boom van Turkije. het beknotten van de enorme macht van het Turkse leger, dat zich ziet als de bewaker van Ataturks seculiere erfenis

Kritiek: tientallen journalisten, oppositieleden en militairen in de gevangenis opgesloten, soms zonder beschuldiging, soms met de vage beschuldiging deelgenomen te hebben aan een schimmig complot om de AKP-regering ten val te brengen

Bijnaam: de laatste Ottomaanse sultan

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234