Maandag 24/01/2022

Suikertaks: dikmakertje voor de staatskas

De regering maakt vervroegd werk van de suikertaks. Zo snel zelfs dat ook suikervrije frisdranken belast worden. Maar werkt een taks van amper 1 cent per blikje wel? Experts zijn onverbiddelijk: hier zal geen blikje minder door gedronken worden. 'De echte winnaar is de staatskas.'

Een suikertaks, hoe voel ik dat?

Een fles frisdrank van één liter zal vanaf volgend jaar 3 eurocent duurder zijn. Voor een blikje van 33 centiliter betaalt u 1 eurocent meer. Opmerkelijk is dat de taks (voorlopig) ook zal gelden op light- en zerovarianten. Volgens minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) is er niet genoeg tijd om tegen 1 januari een onderscheid te maken en dus worden alle frisdranken belast. Volgend jaar wordt de taks op suikervrije dranken mogelijk weer geschrapt.

De regering gaat ervan uit dat de taks 50 miljoen euro opbrengt. In 2012 dronk de Belg 108 liter frisdrank. Op basis van dat cijfer komt het neer op een meerkost van 3,24 euro per persoon per jaar.

De Block benadrukt dat het gaat om een eerste stap van het federale voedingsplan, waarbij ook vetten, zout en te grote porties aangepakt worden. "Ik wou hiervoor wachten op een studie naar onze voedingsgewoonten, maar in het kader van de tax shift is het wat sneller gegaan."

Wat werkt er in het buitenland?

Minister De Block verwijst graag naar Finland, het land dat in 2011 als eerste een suikertaks invoerde. Met succes. Het geld dat de belasting (7,5 cent per liter) oplevert, verdwijnt er niet in de staatskas maar wordt gebruikt om gezonde voeding te promoten. Zo werden bijvoorbeeld de prijzen van groenten en fruit verlaagd. Uit studies blijkt dat de Finnen sindsdien 3,1 procent minder frisdrank en snoep consumeren.

Dat een suikertaks kan leiden tot een verminderde consumptie, werd ook aangetoond in Frankrijk, Hongarije en Mexico. Frankrijk heft sinds 2012 7,16 eurocent per liter frisdrank met toegevoegde suiker of kunstmatige zoetstoffen. Ook hier verminderde de consumptie met 3,1 procent. In Hongarije nam de consumptie af met 6 procent sinds een taks op bereide voeding, suiker- en zoutrijke producten en cafeïne werd ingevoerd.

Maar het effect is het grootst in Mexico. Mexicanen zijn de grootste verbruikers van Coca-Cola-producten ter wereld, en dat laat zich zien in de gezondheidscijfers. Ook wat het aantal obesitaspatiënten en het aantal overlijdens door overmatige suikerconsumptie betreft, prijkt het land boven aan de lijst. Een suikertaks was hier dan ook niet onwelkom. De taks werd ingevoerd in januari 2014, en in december van dat jaar waren de aankopen van gesuikerde dranken met meer dan 10 procent gedaald.

Denemarken geldt in deze niet als voorbeeld. In 2011 werd in het Scandinavische land een vettaks ingevoerd op producten als vlees, kaas, margarine en snacks. De belasting bedroeg 2,15 euro per kilo verzadigd vet - een onbeduidend bedrag. Toch leek de maatregel aanvankelijk te werken en kochten de Denen tot 20 procent minder boter en margarine.

De Deense taks werd uiteindelijk een grote mislukking. De regering had aanvankelijk beloofd om, naar Fins model, de opbrengst te investeren in het promoten van gezonde voeding. Al snel bleek echter dat het geld enkel gebruikt werd om de staatskas te spijzen. Bovendien gingen er jobs verloren en na verloop van tijd trokken de Denen voor hun ongezonde voeding gewoon de grens over. Na amper een jaar werd de taks afgevoerd.

1 cent meer per blikje, maakt dat nu wel een verschil?

Experts zijn het hierover volmondig eens: neen. "Wat nu op tafel ligt, is een heel beperkte taks die de consumptie niet zal doen afnemen", zegt professor Lieven Annemans, gezondheidseconoom aan de UGent.

Nochtans zijn er diverse onderzoeken die pleiten vóór een suikertaks. Een studie van de Gentse universiteit becijferde in 2014 dat een belasting op vetrijke snacks, snoep en suikerhoudende dranken de consumptie zou doen dalen. In twintig jaar zou ons dat een besparing van 2,2 miljard euro opleveren in de gezondheidszorg.

"De British Medical Association schreef onlangs nog in een artikel dat een suikertaks echt wel zinvol is", zegt Annemans. "We consumeren steeds meer suiker en de negatieve gevolgen voor de gezondheid zijn duidelijk. Maar er moeten wel enkele voorwaarden vervuld worden. De taks moet minstens 10, maar nog liever 20 procent bedragen. Hij moet gepaard gaan met de subsidiëring van gezonde producten en een deel van de opbrengst moet gebruikt worden om de consument te motiveren gezonde keuzes te maken.

"Hoewel minister De Block zegt vooral naar Finland te kijken, is de suikertaks zoals die bij ons op tafel ligt helaas eerder een suikertaks à la Danoise. Een taks naar Fins model had nochtans perfect gekund. Het is aangetoond dat een prijsstijging met 10 procent de consumptie doet dalen met ongeveer 8 procent. Dat zou dus nog altijd geld in het laatje brengen, en de overheid zou zelfs nog een overschot kunnen hebben om gezonde producten te subsidiëren."

De Block houdt echter vol dat dit slechts een eerste stap is en trekt parallellen met de strijd tegen zout. "De zoutconsumptie hebben we in zeven jaar met 10 procent kunnen doen dalen. Hetzelfde gaan we met suikers moeten doen. Er is nu al een daling, maar die moeten we doen voortzetten, en dat alles moet geleidelijk verlopen."

Toch zijn de twijfels over het nut van deze "eerste stap" groot. "Het bedrag is gewoon te klein om gewoontegedrag te veranderen", zegt ook voedingsexperte Katty Uytersprot. Een gemiste kans, meent ze. "Kwam er een fatsoenlijke verhoging, en werden die opbrengsten gebruikt om gezonde voeding te promoten, dan zou het kunnen lukken."

We kunnen ons ook afvragen of de Belg niet gewoon de grens zou oversteken om een voorraad frisdrank in te slaan. "Zeker in de grensgebieden zou dat probleem voorkomen", meent professor Annemans. "Idealiter zou een land dat een dergelijke maatregel invoert dit moeten afstemmen met de andere Europese lidstaten, in de eerste plaats met de buurlanden. Dat had erin gezeten als we er eerder mee gestart waren. Meer dan een jaar geleden, toen ook andere landen ermee bezig waren, was er immers al sprake van een suikertaks."

De suikertaks dikt dus enkel de staatskas aan?

Producenten, voedings- en gezondheidsexperts zijn het erover eens: dit is een platte belasting. "Dit is een taks pur sang, ingegeven door het begrotingstekort", zegt voedingsdeskundige Eric De Maerteleire, hoofd van het Stadslaboratorium van Gent en lid van de Hoge Gezondheidsraad. "Wat veel beter zou passen in een gezondheidsbeleid, is gezonde producten subsidiëren en goedkoper maken. Dan zou je twee vliegen in een klap slaan: mensen gaan minder suikerrijke producten drinken, en je ondersteunt een sector die het moeilijk heeft."

Ook het Neutraal Syndicaat voor Zelfstandigen (NSZ) is voorstander van een dergelijk beleid en is van mening dat de maatregel niet meer dan een belastingverhoging is. "Temeer omdat de suikertaks in eerste instantie ook geldt voor light- en niet-suikerhoudende frisdranken, maar volgend jaar dan weer mogelijk toch niet", zegt voorzitter Christine Mattheeuws.

Ze maakt de vergelijking met de tabaksprijzen. "De prijs van een pakje sigaretten steeg de jongste jaren gevoelig, maar het aantal rokers is niet of amper gedaald. Zulke accijnsverhogingen of nieuwe belastingen moeten enkel de staatskas spijzen, maar veranderen geen sikkepit aan de levenswijze van consumenten."

"Als dit puur als een taks wordt voorgesteld, zijn mensen niet gemotiveerd", verklaart professor Annemans. "Pas als dit voorgesteld wordt als een gezondheidsmaatregel, die bovendien goed uitgelegd wordt, zijn de mensen mee. Je moet hen uitleggen dat de toename van obesitas echt wel een probleem wordt, waar iedereen de gevolgen van zal dragen.

"Volgens sommigen volstaat een tax shift van arbeid naar ongezonde producten. Zelfs als die geen gezondheidsresultaat oplevert. Maar men vergeet dit: als mensen te veel suiker blijven eten of drinken, wreekt zich dat vroeg of laat op de economie. We krijgen meer kosten door de ziekteverzekering en minder productiviteit omdat mensen vaker ziek zijn."

Is het rechtvaardig dat een suikertaks ook geldt voor frisdranken zonder suiker?

Sectorfederatie Fevia is woest: "In België is de helft van alle verkochte frisdranken niet-suikerhoudend. Dat wordt nu tenietgedaan", klinkt het.

Toch is het niet helemaal onlogisch dat ook op niet-suikerhoudende dranken een suikertaks geheven wordt. "Het enige positieve aan light- en zerodranken is dat ze minder of geen calorieën bevatten", zegt Katty Uytersprot. "Maar deze dranken zijn niet onschuldig. Ook in lightdranken zitten additieven en onderzoeken wijzen uit dat ze evengoed gevolgen hebben voor onze gezondheid."

"Lightdranken leiden onze hersenen om de tuin", zegt ook Eric De Maerteleire. "Als je veel light drinkt, verwachten de hersenen suiker, maar die krijgen ze niet. Daardoor ga je meer vette producten eten."

Light- en zerodranken leveren dus geen oplossing voor het obesitasprobleem. "Toegegeven, cola met kunstmatige zoetstoffen bevat 0 kcal. Maar als je er meer door gaat eten, maakt dat niet veel meer uit. Telkens als er een nieuwe zoetstof op de markt komt, neemt het obesitasprobleem toe."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234