Dinsdag 19/11/2019

Stuur de clowns maar naar binnen

Net zoals de bureaucratie zijn professionele politici getraind in de kunst van het niets interessants zeggen in het openbaar. Soms heeft de democratie gewoon nood aan een beetje showbizz

Ian Buruma over de komieken in de Italiaanse politiek en daarbuiten

@5 INFO Opinie:Ian Buruma is professor democratie, mensenrechten en journalistiek aan het Bard College in New York. Zijn recentste boek is Murder in Amsterdam: The Death of Theo van Gogh and the Limits of Tolerance.

Beppo Grillo is een van Italiës bekendste komieken. Hij is ook een van Italiës invloedrijkste politieke commentatoren. Zijn blog is goed voor 160.000 hits per dag, en als hij zich kandidaat zou stellen voor het premierschap, wat hij gezien zijn strafblad niet kan, zou meer dan de helft van de Italiaanse kiezers overwegen op hem te stemmen, volgens een poll van vorig jaar.

Grillo is een zoveelste voorbeeld van een modern fenomeen: de belangrijke rol van komieken in de hedendaagse politiek. Tot enkele jaren geleden stemden de meeste Mexicanen voor politieke informatie af op El mañanero (Het ochtendvluggertje), dat uitgezonden werd tussen zes en tien uur 's morgens. De presentator, interviewer en voornaamste commentator was Victor Trujillo, beter bekend als Brozo de Clown, gesierd met een groene pruik en een rode rubberen neus. Een clown om serieus te nemen: het was Brozo die het grote corruptieschandaal rond een voormalige burgemeester van Mexico City onthulde.

Terwijl bezadigde televisie-experts geesteloze vragen stellen tijdens de presidentiële debatten in de Verenigde Staten, weten de kandidaten dat het belangrijker is om een lach te ontlokken bij David Letterman of Jay Leno. En sinds een aantal jaren hebben de Amerikaanse liberalen zich tot het komische talent Jon Stewart gericht voor kritisch politiek commentaar.

Natuurlijk is komisch entertainment in de politiek niet alleen een modern fenomeen. Nero was een moordenaar die begreep dat hij de massa moest entertainen om op de steun van het volk te kunnen rekenen. En dan is er de lange traditie van hofnarren die de toelating hadden de despoot te bekritiseren door hun steken met grappen te verlichten. Het jaarlijkse Gridiron Club Dinner in Washington, waar de president gehekeld wordt door de pers, is een overblijfsel van die traditie.

Zeker in de VS zijn de grenzen tussen showbizz en politiek (of zelfs religie) altijd al poreus geweest. De gelijkenissen tussen het variétéprogramma, de evangelische bijeenkomsten en de partijconventies zijn treffend.

Europeanen doen de Amerikaanse politieke jamborees maar al te graag af als hopeloos populisme. Maar de democratie heeft nood aan een dosis showmanschap en flamboyantie: politici moeten de massa kiezers aanspreken, en niet enkel de elite, die het zich kan veroorloven het plebs te negeren. Volslagen saai zijn en uren aan een stuk kunnen uitweiden zonder rekening te houden met het entertainmentgehalte, is het privilege van autocraten. Alleen communistische leiders wisten miljoenen mensen te verplichten hun werken te kopen, vol met houterige ideeën en neergeschreven in gezwollen proza.

Het probleem met veel van de huidige democratische politici is dat ze bijna zo saai zijn geworden als de oude communistische autocraten. Vooral in Europa bestaat de politieke klasse voor een groot deel uit professionele politici met nauwelijks ervaring buiten het bedienen van de hendels van de partijmachines. Weg, voor het grootste stuk, zijn de kleurrijke deugnieten en door het publiek begeesterde idealisten die leven brachten in de parlementaire politiek. Net zoals de bureaucratie zijn professionele politici getraind in de kunst van het niets interessants zeggen in het openbaar. Ze worden in het oog gehouden door al even professionele persverantwoordelijken, meesters in het spinnen en experts in de 'uitspraak van de dag' op televisie.

In deze laatste dagen van serieuze krantenjournalistiek zijn glad gepolijste televisieprogramma's, voorgezeten door dik betaalde ankers, die zelf nooit een eigen gedachte hebben en dat ook niet verwachten van een politicus, de enige plaatsen waar professionele politici zich veilig genoeg voelen om het publiek te woord te staan. Gevolg: het publiek heeft zich afgekeerd. Sinds de jaren dertig hebben we nog nooit zo'n grote aversie tegen politici gezien in Europa, de VS en zelfs Japan. Niet ongevaarlijk, want die stemming zou wel eens kunnen overslaan in een afkeer voor de liberale democratie zelf.

Behoort de toekomst dan toe aan de clowns, de anarchistische blogosfeer, de antipolitici en de populistische showmannen die de massa's entertainen met grapjes en schaamteloosheden op televisiekanalen, die sommigen van hen dan ook nog eens bezitten? Als het succes van een politieke commentator met een rode rubberen neus een berisping is voor de saaie en vleierige ankers, dan is het politieke succes van entertainers, demagogen en publieke figuren die van hun schaamteloosheid een deugd maken, een slag in het gezicht van de professionele politieke klasse.

De recente herverkiezing van de grote showman Silvio Berlusconi kwam dan ook niet als een verrassing. En, hoewel geen van de kandidaten voor het Amerikaanse presidentschap zijn hansworstgehalte kan evenaren, zijn gelijkaardige trends ook bij ons al duidelijk waar te nemen. John McCain slaagde erin zijn conventionelere Republikeinse rivalen te verslaan door zich anders te profileren: als een non-conformist die zegt wat hij verdomme wil zeggen, een stoere jongen met de ervaren knipoog van een oude ladies' man.

Idem bij Barack Obama, die, zeker in het begin van zijn campagne, het publiek wist op te hitsen met de retorische vonk van een grote, charismatische evangelist. Dat is waarom hij over Hillary wist te wippen, de volleerde experte van de partijmachine.

Op een manier illustreert Obama's kandidatuur de problemen van de democratie van vandaag: mensen hebben geen vertrouwen meer in professionelen. Maar een clown kiezen is evenmin het antwoord. Obama echter combineert showmanschap en sérieux op zo'n manier dat hij nieuw leven kan blazen in het democratische systeem.

Al heeft hij zich in een bijzonder lastig parket gemanoeuvreerd. Nadat het Hillarykamp hem aanviel omdat hij oppervlakkig, schaamteloos en flashy zou zijn, heeft hij zijn retoriek bijgeschaafd, en zich een soberdere, voorzichtigere en professionelere air aangemeten. Alleen, zo heeft hij zichzelf net minder populair gemaakt en wordt hij op de koop toe beschuldigd van elitarisme. Soms heeft de democratie gewoon nood aan een beetje showbizz.

© Project Syndicate

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234