Donderdag 22/04/2021

'Striplezers hebben een eigenaardig brein'

'Een rood bord met een witte horizontale streep in het midden. Dat beeld moet je meteen omzetten. Voor stripliefhebbers is dat vrij natuurlijk, maar woord-geori�nteerde mensen blijken daar trager in te zijn'

Gesprek met Paul Gravett: de opmars van de 'graphic novel'

Literaire strip, graphic novel, roman graphique of beeldroman? De wereld is het voorlopig niet eens over de te gebruiken term. Vaststaat echter dat het genre almaar aan populariteit wint, in literaire kringen op handen wordt gedragen en een nieuw strippubliek wist aan te boren. De Brit Paul Gravett schreef er een boek annex handleiding over. Interview met een optimist. 'De graphic novel is een blijver.' Door Geert De Weyer

Paul Gravett

Graphic Novels: Stories to Change Your Life

Aurum Publishers, Londen, 192 p., 18,99 pond.

Vergeet de in opvallende maillots gehulde superhelden, de aseksuele roodharige sterreporters zonder deadlines, de machomiljardairs in spijkerbroek of de via teletijdmachines reizende kinderen. De graphic novel streeft naar een geheel andersoortige thematiek en grafische uitwerking, en lonkt daarbij naar een heel ander publiek. Menselijk ervaring, uit dat oneindige vaatje tapt dit medium. Of het nu gaat om verloren tienerzieltjes, vrome joden die plots hun cont(r)act met God verbreken, van hun thuisland vervreemde Iraanse tekenaressen of in muizenhuid gestoken holocaustslachtoffers. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw lijkt het medium wereldwijd zijn weg te hebben gevonden via literaire uitgevers en auteurs die breken met de klassieke Amerikaanse, Japanse of Europese stripwetten.

De Britse curator en schrijver Paul Gravett, bekend van zijn bestseller Manga: 60 Years of Japanese Comics en zijn journalistieke bijdragen voor onder meer The Guardian, Time Out en The Comics Journal, schreef er een boek over. In Graphic Novels: Stories to Change Your Life serveert hij de lezer de huidige schatten van de graphic novel. Hij start met dertig bekende werken als Sin City, Epileptic, Barefoot Gen, Buddha, Gemma Bovary, Ghost World, Black Hole, Lost Girls, V for Vendetta, Watchmen en Europese werken als De hermetische garage (Moebius), Corto Maltese (Hugo Pratt) en de Nikopol-trilogie van Enki Bilal en snijdt dan nog eens 120 andere titels aan. Gravett heeft het niet over Batman of Superman, noch over Kuifje of Asterix. Hij heeft zonder meer sympathie voor die werken, zegt hij, maar onderstreept dat een graphic novel de vergelijking met die reeksen niet kan doorstaan. Veeleer dan een genre omschrijft hij de graphic novel als een beweging "die bestaat uit geïnspireerde auteurs die de voordelen en mogelijkheden van beeld en taal op een volwassen manier willen gebruiken. Meer dan ooit willen ze bewijzen dat de strip een volwaardig medium is." Velen menen dat er het voorbije tijdperk te veel tijd is verloren aan lichtgewicht-strips.

"Het idee achter het boek", zo zegt de auteur, "is een vermoeden dat het publiek voor graphic novels weleens veel groter zou kunnen zijn dan aanvankelijk gedacht. Je ziet dat deze uitgeeftak bijna overal ter wereld groeit. Er komen steeds meer lezers bij, steeds meer auteurs maken zich het genre eigen en steeds meer literaire uitgevers sluiten de graphic novel in de armen."

Terug naar het begin. In 1978 kwam Will Eisner met de term graphic novel aanzetten om een literaire uitgever ervan te overtuigen dat Een contract met God géén strip was.

"Eisner wordt inderdaad gezien als de uitvinder van de term alsook van het concept graphic novel, maar dat klopt niet helemaal. In november 1964 dook een soortgelijke term al op in een in kleine oplage verspreide nieuwsbrief van The Amateur Press Association. Criticus Richard Kyle gebruikte de term 'graphic stories' om een onderscheid te maken met de traditionele, humoristische strip. Hoewel hij die benaming bleef hanteren in het wijdverspreide Graphic Story Magazine, raakte de term in de vergeethoek. Eisner vertelde later dat hij niets wist van die benaming en dat hij 'graphic novel' zelf had geïntroduceerd. Eisner was wel de eerste die buiten de traditionele stripuitgevers om zijn werk wilde verpatsen. Hij kwam terecht bij Baronet Books, een literaire uitgever. Eisner overtuigde hem om op de eerste softcover van A Contract with God 'graphic novel' te vermelden. Eisner toonde in de daaropvolgende jaren aan dat graphic novels volwassen thema's behandelen. Wat hij bracht kon niet in traditionele comics, noch in krantenstrips. In Een contract met God bracht hij expliciete thema's. Donkere thema's, gevaarlijke thema's zelfs. Hij had het over corruptie en het verliezen van je maagdelijkheid. Het verhaal waarin een klein vals meisje een conciërge onterecht van verkrachting beschuldigt, zorgde toen voor consternatie. Niemand zou het toen immers in zijn hoofd halen een Lolita-achtig stripverhaal te bedenken waarin een klein meisje seks als wapen hanteerde. Maar de manier waarop Eisner het bracht, dwong bewondering af."

Hoe belangrijk voor de huidige graphic novel-beweging was het toekennen van de Pulitzer Prize aan Art Spiegelman voor zijn Maus-tweeluik?

"Ontzettend belangrijk. Het schonk de stripscene niet alleen respect en aandacht, het zette ook heel wat auteurs ertoe aan gelijksoortige werken te tekenen en wist ook een nieuw publiek te overtuigen dit soort werken op te nemen. De invloed was enorm. Persoonlijk vind ik de visuele uitstraling van zo'n werk niet meteen het belangrijkste. Sterke verhalen als Maus of Persepolis kunnen voor mijn part ook vertaald worden naar een film of een historisch boek."

Zeg je nu dat de tekeningen ondergeschikt zijn aan het verhaal?

"De ervaring leert dat het publiek sneller fotorealistische strips tot zich zal nemen dan een stijl genre Maus of Persepolis. Dat is vaak een obstakel. In die zin zijn graphic novels veeleisender. Naar alle waarschijnlijkheid hebben heel wat mensen Maus of Persepolis opengeslagen, meteen geconcludeerd dat het slecht getekend was en het vervolgens teruggelegd. (in gedachten) Ik begrijp het ergens ook wel, die weerzin voor strips. Althans, bij sommigen. (grijnst) Weet je, het brein van de striplezer heb ik altijd al wat eigenaardig gevonden. Hij moet tezelfdertijd aan mekaar gelinkte woorden en beelden decoderen. Hetzelfde gebeurt in het straatbeeld, waar je visuele signalen, iconen of symbolen meteen moet interpreteren in taal. Bijvoorbeeld een rood bord met een witte horizontale streep in het midden. Dat moet je meteen omzetten. Voor stripliefhebbers is dat vrij natuurlijk, maar woord-georiënteerde mensen blijken daar trager in te zijn. Van die laatste groep richten heel wat mensen zich dan ook tot de letteren en zullen ze, misschien uit een soort van onmacht en omdat ze het niet kunnen lezen, strips afdoen als bullshit."

Ik heb de indruk dat er vooral onenigheid is over de term graphic novel. In het ene land heten ze literaire strips of beeldromans, in het andere land spreken ze van grafische romans, terwijl de term graphic novel vaak onvertaald blijft.

"Klopt, dat is me ook opgevallen. Ik was laatst in Finland en daar is vreemd genoeg nog geen sprake van een onderverdeling van genres, laat staan dat de term graphic novel er gebezigd wordt. In Frankrijk heeft Casterman in de jaren zeventig de term 'roman graphique' gebruikt voor de zogenaamde 'Wordt vervolgd'-novellen. En Eisner zelf hanteerde ooit het begrip 'graphic literature', maar dat werd nooit opgepikt door publiek en media.

"Toen Maus verscheen, stond het een tijdlang in de bestsellerlijst van The New York Times omschreven als graphic novel. Dat was vreemd, want Maus kon je als biografisch of autobiografisch bestempelen, maar als een novelle? Dat zou betekenen dat het fictie betrof, terwijl het net gebaseerd was op waargebeurde feiten.

"Toch waren die termen belangrijk om het onderscheid aan te geven met krantenstrips of klassieke stripverhalen. Niet iedere auteur is daar echter van overtuigd. Marjane Satrapi bijvoorbeeld, zet zich af tegen die volgens haar pretentieuze term. Net als Joe Sacco, overigens. Zij verkiezen gewoon de term 'comics' voor hun werken. Dat lijkt hen minder hoogdravend."

Maar door de graphic novel een eigen naam toe te kennen, heeft het genre wel aan populariteit gewonnen.

"Dat onderscheid was nodig om een ander publiek aan te trekken. Die term is nu een blijver, zeker in de Engelse taal. In Frankrijk gaan stemmen op om hem te vervangen door 'roman graphique', net als vroeger. 'Bande dessinée' staat voor de publieksstrip, de massastrip die je zelfs in warenhuizen tegenkomt. Een werk als Persepolis valt daar niet onder.

"Opvallend is dat de grotere boekhandels in de VS en Groot-Brittannië dit soort boeken onderbrengen in aparte graphic novel-secties, die overigens steeds meer plaats inpalmen. Boekhandelaren gaan zich erin specialiseren, weten steeds beter wat goed of slecht is. In feite gebeurt het overal. De manga, het Japanse beeldverhaal, wint ontzettend aan populariteit, en de graphic novel volgt. Ik ben een optimist, maar toen twintig jaar geleden de manga aan een opmars begon, duurde het lange tijd voor er effectief resultaten kwamen. We waren toen wellicht niet klaar voor dat genre, maar de kwaliteit van graphic novels doet dit genre sneller groeien. Kijk naar het fonds van Pantheon in de VS of de Random House Group in Groot-Brittannië. En in Frankrijk gaan zelfs populaire uitgevers als Soleil de graphic novel toer op. Zelfs het Louvre verkoopt tegenwoordig graphic novels. Ze hebben aan auteurs gevraagd een verhaal te bedenken rond hun collectiestukken. Dat is een klassevoorbeeld van hoe een als een lage cultuur beschouwde kunstvorm een symbiose aangaat met een hogere cultuurvorm."

Velen zullen zich er wellicht over verbazen dat in uw boek ook een aantal superhelden terecht zijn gekomen als Batman, Superman of Hellboy. Wanneer kan de tekenaar van soortgelijke helden aanspraak maken op de titel van graphic novel?

"Mijn criterium om een graphic novel een graphic novel te noemen, is dat het verhaal op zijn minst een einde moet hebben. Superheldencomics zijn oneindige soap opera's. Ze verschijnen om de zoveel weken in comicsformaat en de verhalen eindigen nooit. Men durft weleens te beweren dat als je al de deeltjes van zo'n min of meer afgewerkt verhaal in een hardcover giet, je een graphic novel hebt. Zo eenvoudig is het niet. Het verhaal moet ook kunnen boeien en de thematiek moet verschillend zijn van de moederreeks. Kijk bijvoorbeeld naar The Dark Knight Returns van Frank Miller. Daarin zie je een geheel andere Batman. Hij stelt zijn rol als superheld ter discussie en heeft moeite met het zogenaamde democratische systeem. Dat werk is politiek geïnspireerd. Je kunt het onmogelijk vergelijken met het popartwezen van de jaren zestig."

Het valt me op dat u ook reeksen als Blueberry, Blacksad, Donjon of zelfs Guido Crepax' Valentina als graphic novel bestempelt. Wij zien ze veeleer als 'gewone' strips met een klassieke formule en een klassiek aantal pagina's.

"Klopt. Veel boeken die jullie als 'gewone' strips omschrijven, bestempelen wij als graphic novels. Nu, het blijft voorlopig hoe dan ook moeilijk er een duidelijke, universele term voor te bepalen. Maar in de Engelse taal zitten we er in ieder geval aan vast. Daar is het onderscheid reeds gemaakt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234