Donderdag 21/11/2019

#MeToo

Strijd onder feministes: #MeToo of #TouchMe? 

Catherine Deneuve op het 70ste Filmfestival van Cannes afgelopen zomer. Beeld REUTERS

Terwijl feministes overal ter wereld zich verheugen over de #MeToo-golf, breken andere feministes een lans voor grijpgrage handen en opdringerig geflirt. Waar komt die tegenstelling precies vandaan? 'Catherine Deneuve heeft het niet begrepen.'

Zwarte kleren op de Golden Globes, boze brieven in allerlei kranten en #WoYeShi in China: #MeToo is ook in 2018 overal. Deze week nog voegde Oprah zichzelf toe aan het inmiddels indrukwekkende lijstje vrouwen binnen de beweging. Mannen die zich schuldig maken aan handtastelijkheden? Ongepaste opmerkingen? Flirterige sms'jes? "Their time's up!", vatte de Amerikaanse het mooi samen. Beyoncé, Emma Watson en Reese Witherspoon knikten goedkeurend. 

Overal hebben feministes zich achter de hashtag geschaard. Zo ook de gelauwerde Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie, die met haar betoog 'We Are All Feminist' miljoenen mensen beroerde. Een goede zaak, vindt ze het, dat vrouwen nu tenminste durven spreken. Zaak is volgens haar nu dat ze ook geloofd worden. "Want we zijn er nog niet."

En dan is er ineens die open brief van enkele Franse grandes dames. Zij vinden dat de slinger helemaal is doorgeslagen. "We verdedigen het recht op lastigvallen als onlosmakelijke voorwaarde voor seksuele vrijheid." Getekend: actrice Catherine Deneuve, zangeres Ingrid Caven, curator Kathy Alliou en anderen.

Ze staan overigens niet alleen met hun betoog. Net nog onderstreepte de Vlaamse actrice Chris Lomme de verantwoordelijkheid van vrouwen. "Lok het niet uit. Loop niet met je blote tieten rond", klonk het op Joe FM. En eerder mopperde ook oerfeministe Fay Weldon, de Britse auteur, over de #MeToo-heisa. "Een man wordt tegenwoordig al snel beschuldigd van intimidatie en verkrachting", vindt ze. "Die jonge feministes zijn zo hysterisch."

Tweede golf

Het is opmerkelijk dat zelfverklaarde feministes het blijkbaar zo oneens zijn over #MeToo. Vindt de ene het net een golf van emancipatie, dan doet de andere het af als een nieuwe vorm van puritanisme. Waar komt die onenigheid vandaan? Is het, zoals Weldon opmerkt, echt een verschil tussen jong en oud?

"Ik heb wel de indruk dat dit meespeelt", zegt Bieke Purnelle, codirecteur van het Kenniscentrum voor gender, feminisme en gelijke kansen RoSa. "Zo onlogisch is dat natuurlijk niet. Zij hebben die tweede feministische golf beter meegemaakt. Toen was er veel tastbaars om voor te strijden: gelijk loon, financiële onafhankelijkheid, abortus... Er valt volgens hen wellicht nog weinig te beslechten. Terwijl #MeToo net een falen blootlegt. Een falen dat ook lastiger is om op te lossen. Abortus kun je juridisch vastleggen. Maar hoe we ons tot elkaar moeten verhouden, hoe we naar een samenleving kunnen waarin mannen en vrouwen echt respectvol met elkaar omgaan: dat is veel moeilijker in regels te gieten."

"Daarnaast", vult Purnelle aan, "moest de tweede golf feministes zich bevrijden van het juk van de kerk, die hun seksualiteit beknotte. Elke eventuele inperking van hun seksuele vrijheid bekijken ze dan ook met argusogen." Het verklaart waarom vrouwen zoals Catherine Deneuve of Fay Weldon zo op die seksuele verworvenheden hameren. Zij floreerden in de jaren 60 en 70, toen bh's werden verbrand, minirokken werden gedragen en anticonceptie werd geslikt. Anderzijds: de tweede feministische golf was niet louter een seksuele bevrijding. Denk maar aan de blijf-van-mijn-lijfhuizen die toen zijn opgericht. Grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld stonden toen evengoed op de agenda.

"Het debat dat nu op tafel ligt, is zo oud als de feministische beweging zelf", zegt Julie Carlier, postdoc aan de universiteit van Gent en docente in de interuniversitaire masteropleiding gender en diversiteit. "Het gaat terug tot de 19de eeuw, waarin vrouwen die dubbele seksuele moraal wilden gelijktrekken. Met aan de ene kant de meer puriteinse, conservatieve feministes die vonden dat mannen zich evenzeer moesten inhouden als toen van vrouwen werd verwacht, en aan de andere kant de meer radicale feministes die vonden dat vrouwen zich evenveel mochten permitteren als mannen. En allerlei schakeringen daartussenin."

Victoriaanse moraalridders

Bij elke nieuwe discussie duikt die oude tegenstelling weer op. Porno? De ene vindt het iets wat bijdraagt aan de seksuele vrijheid van mannen en vrouwen, de andere vindt dat het vrouwen reduceert tot lustobject. Prostitutie? De ene pleit voor legalisering, de andere wil de klant straffen.

En wil de #MeToo-beweging ongepast gedrag aan de kaak stellen, dan vrezen de Franse briefschrijvers dat hiermee aan hun vrijheid wordt geraakt. "Die gretigheid om de 'varkens' naar het slachthuis te sturen, leidt er niet toe dat vrouwen zich emanciperen", schrijven ze, "maar dient uitgerekend wie tegen seksuele vrijheid is: religieuze extremisten, reactionaire scherpslijpers en victoriaanse moraalridders die menen dat vrouwen 'aparte' wezens zijn." Anders gezegd: wie te veel zeurt over seksuele intimidatie dreigt de conservatieve doos van Pandora te openen.

"Feit is dat Catherine Deneuve en co. het niet hebben begrepen", zegt Carlier. "#MeToo gaat helemaal niet over seks. Het heeft ook niets met liefde of romantiek te maken. Het gaat over macht. Daar zit de grote misvatting. Hun brief is compleet naast de kwestie." Een analyse die ook Bieke Purnelle deelt. "#Metoo gaat over machtsverhoudingen."

Te vaak worden de #MeToo-getuigenissen als individuele anekdotes voorgesteld, zegt Carlier. Met een vrouw als slachtoffer en een man aan de schandpaal. "Terwijl het heeft te maken met ongelijkheden en machtsverschillen. Die individuele gevallen zijn vele uitingen van een structureel probleem."

Check your privilege

De politiek, de academische wereld, de showbizz, de media... Geen enkele sector ontsnapte de voorbije tijd aan schandalen over seksueel geweld en intimidatie. "Het gaat steeds over een werkcultuur die hiërarchisch is", zegt Carlier. "De assistente versus de prof, de actrice versus de regisseur, de secretaresse versus de bankdirecteur... In al die sectoren heb je bepaalde onaantastbare iconen en mensen in precaire jobs. Er is dus heel veel ruimte voor machtsmisbruik, waardoor het erg moeilijk wordt om tegen dat soort gedrag in te gaan. Dat geldt niet alleen voor grensoverschrijdend gedrag, maar bijvoorbeeld ook voor racisme."

Waar de grens precies moet liggen, is subjectief. Weldon en Ngozi Adichie bijvoorbeeld zullen het wellicht niet eens zijn over wat precies onbetamelijk gedrag is. "Het belangrijkste is dat er eindelijk eens echt wordt geluisterd naar die getuigenissen", vindt Carlier. "Ik wil best geloven dat heel wat mannen écht geloven dat het om onschuldige, seksuele toespelingen gaat. Check your privilege. Wees je als man bewust van de voordelen die je hebt, die voor jou misschien onzichtbaar zijn. Als een vrouw op straat wordt nagefloten, zal ze zich er altijd van bewust zijn dat ze fysiek minder sterk is dan de man en een mogelijke dreiging inschatten. Wel, mannen zouden dat ook moeten beseffen."

Hetzelfde kan eigenlijk ook worden gezegd tegen de Catherine Deneuves van deze wereld. Check your privilege. De dames die de #MeToo-beweging puritanisme verwijten en vinden dat vrouwen maar duidelijk hun grenzen moeten stellen, zijn in vele gevallen blank, rijk en machtig. Het staat in schril contrast met het beeld dat Oprah van maar moeder schetste in haar speech. Een vrouw die leefde in armoede en misbruik slikte omdat ze monden te voeden had.

"Dat stoor mij aan dit discours", zegt Purnelle. "'Je moet maar van je afbijten.' Tja. Dat is misschien gemakkelijk gezegd als je beroemd, mooi en rijk bent. Het gaat voorbij aan de kwetsbare positie die heel veel vrouwen hebben."

Trial by media

Misschien willen de briefschrijvers nog veel meer dan de 'klagende vrouwen in het verdomhoekje' te duwen, de verdediging van de man op zich nemen. In hun tekst verwijzen ze naar de massale weerklank die #MeToo in de media krijgt, en de 'verklik- en beschuldigingscampagnes' die hiermee gepaard gaan. Ze hekelen de slachtoffers die zijn gevallen, louter omdat ze een 'kus probeerden te stelen'. De man heeft in tijden van #MeToo en sociale media geen verhaal.

"Allicht is dat de aanleiding van hun brief", zegt historica Gita Deneckere (Universiteit Gent). "Die trial by media. Dat is ook het grote verschil met eerder protest tegen seksuele intimidatie en geweld. De reikwijdte van de beweging is enorm, omdat het zo'n gigantische mobilisatie van stemmen met zich heeft meegebracht via een laagdrempelig medium."

Deneckere leest ook dingen in de brief die steek houden. "Dat vrouwen meer zijn dan hun lijf. Dat ze geen weerloze slachtoffers zijn. Dat klopt natuurlijk. Maar daar dan uit afleiden dat mannen het recht hebben om vrouwen lastig te vallen, dat is meer dan een brug te ver."

Volgens haar wordt de hele discussie vertroebeld door argumenten die niet aan de orde zijn. Het inperken van de seksuele vrijheid? De terugkeer naar een preuts verleden? "De tijd waarin we leven is wat dat betreft heel erg complex. Enerzijds zien we dat de genderverhoudingen veranderen en dat vrouwen machtsposities innemen waar ze vroeger enkel van konden dromen, en mannen die zich daar in sommige gevallen door bedreigd voelen. Anderzijds beleven we een vorm van maatschappelijke regressie waarbij de president van de Verenigde Staten het zich permitteert om heel erg vrouwonvriendelijk te zijn. Die #MeToo-beweging past in die dualiteit. De brief van Deneuve en co. lijkt wel een pleidooi voor seksuele vrijheid als een soort terugkeer naar een oerstadium van mannelijke veroveringsdrift is niet emancipatorisch. Ook niet voor mannen."

Staat het vrouwen dan niet vrij om het fijn te vinden dat mannen hen in de billen knijpen, vunzige sms'jes sturen of oneerbare voorstellen doen? Deneckere: "Als ze dat zouden willen, is dat hoogstens hun privézaak. Je moet daar geen publieke discussie over beginnen. Gaat het over maatschappelijke gedragscodes, dan kun je volgens mij niet vanuit de feministische erfenis of de erfenis van de seksuele revolutie het recht opeisen voor mannen om vrouwen lastig te vallen. Dat is een vreemde kronkel."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234