Woensdag 21/04/2021

Striemende kritiek Amnesty: "België offert rechtsbeginselen op in strijd tegen terreur"

Archiefbeeld: Soldaten in de straten van Brussel. Beeld EPA
Archiefbeeld: Soldaten in de straten van Brussel.Beeld EPA

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International uit striemende kritiek op België en andere EU-lidstaten, die in de strijd tegen terreur 'disproportionele maatregelen' nemen die beginselen van de rechtsstaat op de helling zetten.

“Parlementen in Europa zijn vandaag uitzonderlijk zwak. Ze stempelen de beslissingen van regeringen af, door in spoedprocedures contraterreurmaatregelen goed te keuren zonder inspraak van experten of civiele samenleving. Uitvoerende machten krijgen steeds meer ongebreidelde bevoegdheden. We weten uit de geschiedenis dat zulks geen goede zaak is.”

Amnesty-terreurexperte Julia Hall reageert in een interview met De Morgen scherp op een eigen onderzoek van de mensenrechtenorganisatie. Daaruit blijkt dat de EU-lidstaten in de strijd tegen terreur massaal rechtsbeginselen offeren. Ook in België werden wetten door de Kamer gesluisd die volgens Amnesty niet voldoen aan de gebruikelijke 'checks and balances' van een democratie.

Een voorbeeld is de invoering van de 'dynamische databank' van terreurverdachten, die in België gedeeld wordt door meerdere veiligheidsdiensten, en een uitzondering kreeg op de gebruikelijke privacy- en databeheerwetten. “Voor betrokken individuen niet mogelijk om rechstreeks te verifiëren of ze opgelijst werden, correcties of verwijdering te vragen”, bekritiseert Amnesty. “Deze wet is op enkele weken door het parlement gejaagd geweest”.

Julia Hall. Beeld AI
Julia Hall.Beeld AI

Aanzetten tot terreur strafbaar?

De mensenrechtenorganisatie stelt ook vragen bij de snelheid waarmee een andere wet werd ingevoerd die de “aanzet tot terreur” strafbaar maakt, aangepast vlak voor het zomerreces. “De wet werd door het parlement goedgekeurd via een urgentieprocedure, waardoor er onvoldoende tijd was om de mogelijke negatieve gevolgen op de vrijheid van meningsuiting te onderzoeken”, stelt het rapport. “Resultaat is dat het niet langer vereist is dat de aanzet risico moet inhouden op een terreurdaad, zoals vroeger. Door dit weg te laten heeft een openbaar aanklager minder bewijslast nodig.”

Nog hangende wetsvoorstellen, van VB en MR, en een N-VA-veiligheidsprogrammapunt om het 'verheerlijken van terrorisme' strafbaar te stellen, bedreigen volgens Amnesty zelfs het “recht op vrijheid van meningsuiting in België”. Zou Abou Jahjah's by all means-necessary-tweet over Palestijns verzet tegen de Israëlische bezetting, die nu heeft geleid tot zijn ontslag als columnist bij De Standaard, onder deze voorstellen als terreurvergrijp strafbaar worden? Hall: “We laten ons niet uit over de sancties van een privé-onderneming (DS, nvdr) maar we maken ons zorgen over de evolutie in het publiek recht. De staat mag nooit meningen beknotten, tenzij de uitlating aanzet tot direct geweld.”

Verdachten dreigen in België ook minder verweermiddelen te krijgen als ze worden opgepakt. Zo onderzoekt het parlement een voorstel tot Grondwetswijziging zodat de maximale duur van voorhechtenis uitgebreid wordt van 24 naar 72 uur. Aanvankelijk bedoeld voor terreurverdachten riskeert het principe nu op alle verdachten te worden toegepast.

Amnesty waarschuwt dat het recht op bijstand door een advocaat, een grondbeginsel van ons recht, dan uitgesteld kan worden tot aan het einde van deze periode. “Deze verandering zou leiden tot een substantiële verzwakking van de grondwettelijke bescherming voor alle verdachten, ongeacht de ernst van de feiten. De Belgische overheid moet de effectieve toegang tot een raadsman garanderen van bij het begin van de voorhechtenis.”

Evenmin heeft Amnesty het begrepen op het gemak waarmee België, zoals andere lidstaten, verdachte burgers de (dubbele) nationaliteit ontneemt. Sinds 2009 is dit vier keer gebeurd, en er zouden nog minstens drie zaken hangende zijn. De zware en uitzonderlijke maatregel kan losser worden toegepast sinds een amendement uit 2015 dit mogelijk maakt voor terreurveroordeelden met straffen boven de vijf jaar. “Het aannemen (van dit amendement) zorgt voor aanzienlijke bezorgdheid dat België een 'burgerschap met twee snelheden' invoert, waarbij Belgen van Noord-Afrikaanse origine (waarvan velen dubbele nationaliteit hebben) “tweederangs-” of “voorwaardelijke” burgers worden.

Verdachten het Belgisch recht ontzeggen en uitleveren aan een land buiten de EU houdt ook risico's in voor hun fysieke integriteit. Dit toont de zaak aan van de Belgisch-Marokkaanse man Ali Aarras, die in 2010 door Spanje werd uitgeleverd aan Marokko wegens zijn mogelijke betrokkenheid in wapenhandel voor een groep die van terreurbanden werd verdacht.

Volgens Amnesty schoot België schromelijk tekort in zijn consulaire steun aan Aarras, die verklaarde in de Marokkaanse gevangenis te zijn gefolterd. Meerdere VN-onderzoeken sinds 2013 noemen zijn klacht geloofwaardig en eisen zijn onmiddellijke vrijlating omdat bekentenissen niet vrijwillig tot stand kwamen. De Belgische staat werd in 2014 door haar eigen Hof van Beroep verplicht om Aarras juridisch bij te staan, maar ging tegen het vonnis in beroep en zegt niet tot hem te zijn toegelaten.

Terreurvervolging na protest

Zelfs met deze reeks aantijgingen is België volgens Hall in de EU nog niet eens de slechtste leerling in de klas. In Frankrijk, het VK en Hongarije zijn de disproportionele maatregelen nog veel erger.

In Frankrijk wordt na vijf opeenvolgende verlengingen van de noodtoestand vandaag nog altijd de bewegingsvrijheid van 95 'verdachten' ingeperkt. Aanvankelijk waren er zelfs honderden. Hall: “Zonder te zijn aangeklaagd of veroordeeld kregen ze kort na de aanslag op de Bataclan te horen dat hun bewegingsvrijheid administratief wordt ingeperkt en ze zich om de haverklap moeten melden bij de politie, of het land niet uitmogen. Men verandert van strafrechtelijke aanpak naar preventieve administratieve sancties, in de veronderstelling dat je misdaden zal plegen en dat men het risico moet inperken. Dit werd door de Franse overheid zelfs al toegepast op milieu-activisten. Om evidente redenen is dit problematisch.”

In Spanje werden in februari vorig jaar twee poppenspelers gearresteerd wegens 'verheerlijking van terreur' omdat ze tijdens een voorstelling een pop een bordje lieten vasthouden met verwijzing naar de Baskische afscheidingsbeweging ETA. In Groot-Brittannië arresteerde de politie in 2013 tijdelijk David Miranda, de echtgenoot van onderzoeksjournalist Glenn Greenwald omdat deze contact had met de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden. Ze doorzochten al zijn computer- en telefoongegevens. Hij werd negen uur lang ondervraagd, met behulp van vergaande contraterreurwet.

Het ergste, recentste, voorbeeld stelde Amnesty vast in Hongarije, waar vluchteling Ahmed H. - een 40-jarige Syriër die verblijfsrecht heeft in Cyprus – op 30 september vorig jaar veroordeeld werd tot tien jaar cel wegens een 'terreurdaad'. Zijn misdaad? Op de Servisch-Hongaarse grens schreeuwde hij op 16 september 2015 door een megafoon naar de Hongaarse politie dat ze beter moesten communiceren met de vluchtelingen die voor een gesloten grens kwamen te staan. Ook gooide hij daarna met stenen, naar eigen zeggen omdat de politie buitensporig geweld inzette. Amnesty vindt dat hij onredelijk werd gestraft en bepleit zijn vrijlating.

Kafka's geest waart door Europa

Volgens Hall is één van de kernproblemen dat de weegschaal van de rechterlijke macht (onafhankelijk gewogen door een blinde Dame Justitia) in toenemende mate vervangen wordt door administratieve beslissingen van de executieve overheden, die zich zo in een juridische schemerzone begeven. “Het leidt tot Kafkaïaanse toestanden, waarbij net zoals Jozef K. in Het Proces er mensen terechtstaan zonder te weten voor wat.”

Nieuwe wetgeving wordt volgens Hall geïmporteerd in het algemeen strafrecht, die eigenlijk enkel thuishoort in een noodtoestand. “We zien een consolidatie van macht in handen van de executieve, die (met behulp van contraterreurwetten, nvdr) protesten verbiedt (zoals milieuprotest in Frankrijk, nvdr) of militairen ontplooit op straat (zoals in België)”. Tegelijk wordt volgens Hall de rechterlijke macht op een zijspoor gezet. “Er is in veel terreurdossiers nauwelijks voorafgaande toestemming van een magistraat, die bv de noodzaak voor een huiszoeking of afluisteren onderzoekt en goed- of afkeurt. De rechters hebben ook minder controlecapaciteit dan vroeger. En omdat beslissingen in onderzoeken in het geheim worden genomen hebben verdachten achteraf nauwelijks verhaal in de rechtbank om de maatregelen uit te dagen.”

Ook met de willekeurige massa-observatie en dataretentie, die in een recent vonnis van het EU Hof van Justitie nog veroordeeld werd, wordt volgens Amnesty door veel EU-lidstaten te los omgesprongen. “Mensen worden meer dan ooit gemonitord. Recente wetgeving geven bv de Britse overheid vergaande surveillance-bevoegdheden in binnen- en buitenland. Over deze grensoverschrijdende trends moet iedereen bezorgd over zijn.”

Nochtans hoeft er volgens Hall tussen nationale veiligheid en mensenrechten geen spanningsveld te zijn. “Onze positie is dat je geen veiligheid kan hebben zonder mensenrechten, want mensenrechten zijn de beste garantie op veiligheid. Ze versterken elkaar wederzijds. We moeten af van het idee dat de ene moet opgeofferd worden voor de andere, wat helaas een gangbare idee is sinds 9/11. Dit rapport is een waarschuwing. We hopen dat de Europese burgers het lezen en zich afvragen of dit de samenleving is die ze willen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234