Zondag 17/10/2021

InterviewSonja Snacken

‘Strenge straffen maken ons echt niet veiliger’: criminologe Sonja Snacken

Een betoging tegen feminicide en homofobie in Brussel na de dubbele moord op Nathalie Maillet en Ann Lawrence Durviaux afgelopen zomer. Snacken: ‘De vraag is opnieuw of strafverzwaring wel het goede antwoord is.’ Beeld Photo News
Een betoging tegen feminicide en homofobie in Brussel na de dubbele moord op Nathalie Maillet en Ann Lawrence Durviaux afgelopen zomer. Snacken: ‘De vraag is opnieuw of strafverzwaring wel het goede antwoord is.’Beeld Photo News

Levenslang voor wat men ‘passionele moord’ noemt? Criminologe Sonja Snacken (65) vindt het geen goed plan. Een gesprek over doodslag, geweld en hoe je straks ook tijdens de seks je toestemming nog kunt intrekken.

“Vergelijk ons met virologen”, lacht Sonja Snacken, die vrijdag met emeritaat ging als hoogleraar criminologie aan de VUB. “Ook wij hebben een complexe relatie met het beleid. Vaak zijn politici het wel eens met onze voorstellen, maar zeggen ze dat ze die niet aan het publiek verkocht krijgen. Ik heb daar begrip voor, maar vind toch dat we een daad kunnen afkeuren zonder de dader weg te gooien. Iemand die de volle dertig jaar van een straf uitzit en dan pas vrijkomt, is een groter gevaar voor de maatschappij dan iemand die na twintig jaar vrijkomt onder voorwaarden. Strenge straffen maken ons echt niet veiliger, en ze verminderen ook niet het risico op recidive.”

Dat minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open Vld) een levenslange celstraf wil mogelijk maken voor wie zijn of haar partner doodt – ook als dat in een opwelling gebeurt – vindt Snacken geen goed idee. “Vandaag kun je alleen levenslang krijgen bij voorbedachte rade”, zegt ze. “Maar omdat er meer aandacht is voor partnergeweld, wil de minister een signaal geven dat hij ook de partnerdoding in een opwelling strenger wil straffen. Terwijl de maximumstraf tot dusver dertig jaar is.”

Strafpleiter Jef Vermassen heeft in het begin van zijn carrière heel wat van zulke daders vrij gekregen, op basis van artikel 71: onweerstaanbare drang.

“Precies. Denk aan het geval van de dame van 75 die haar echtgenoot in een opwelling met een bijl had gedood nadat hij haar veertig jaar lang fysiek en vooral psychisch had mishandeld. Die vrouw werd vrijgesproken. Omdat de jury rekening hield met de omstandigheden. Daarom begrijp ik de minister ook niet goed: in zijn tekst verwijst hij naar een van mijn publicaties, waarin ik aantoon dat het Belgisch beleid lijdt aan dualisering. Maar hij werkt deze verder in de hand.”

Wat bedoelt u met dualisering?

“Voor zware vergrijpen worden de straffen strenger, voor lichte vergrijpen worden er meer alternatieve straffen opgelegd. De minister stelt zelf dat te streng straffen contraproductief is, en niet nodig om maatschappij en slachtoffers beter te beschermen , en tóch wil hij strengere straffen. Hij doet precies het omgekeerde van wat hij zegt. Hij zou een voorbeeld kunnen nemen aan Finland: daar is men omgekeerd te werk gegaan.”

Wat hebben de Finnen precies gedaan?

“De straffen voor vergrijpen die iemands fysieke en seksuele integriteit aantasten, zijn dezelfde gebleven. En de kleine vermogensdelicten zonder geweld zijn gedepenaliseerd, daarop staan nog amper celstraffen. Zo maak je als beleid duidelijk wat je erger vindt en geef je hetzelfde signaal: mensen zien de rangorde in de bestraffing, en daar gaat het om. Het gaat niet om de precieze duur van de straf, maar om de rangorde: burgers moeten zien dat wat zij het ergste vinden ook het zwaarste wordt gestraft. Tussen haakjes: de gevangenispopulatie in Finland is in vijftien jaar met 75 procent gedaald.”

De criminaliteit ook?

“Nee, die is op dezelfde manier geëvolueerd als in de andere Scandinavische landen, waar men al veel langer een kleine gevangenispopulatie had. In Finland zitten nu 57 mensen per 100.000 in de gevangenis, in de Verenigde Staten 750 op 100.000. Ook daar begint men het probleem te zien. Amerikanen spreken nu meer over smart sentencing, slim straffen, meer dan over streng straffen. En als je België vergelijkt met Finland, dan heeft dat verschil in strafbeleid geen impact op de criminaliteit en de recidivecijfers.”

‘Iemand die de volle 30 jaar uitzit en dan pas vrijkomt is een groter gevaar dan iemand die na 20 jaar vrijkomt onder voorwaarden’, zegt professor Sonja Snacken. Beeld Kristof Ghyselinck
‘Iemand die de volle 30 jaar uitzit en dan pas vrijkomt is een groter gevaar dan iemand die na 20 jaar vrijkomt onder voorwaarden’, zegt professor Sonja Snacken.Beeld Kristof Ghyselinck

Ligt bij zogenaamde ‘passionele moord’, dus partnerdoding in een opwelling, het herval niet heel laag?

“De recidivecijfers liggen heel laag, dat is zo. Maar het kan natuurlijk wel dat er in het functioneren van de dader bepaalde mechanismen werkzaam zijn die ertoe leiden dat hij het nog eens doet. Dat onderscheid probeert men te maken in onze gevangenissen. Dat is het werk van psychosociale diensten en psychiaters.”

Is iedereen in staat om zijn of haar partner te doden?

“Ik denk van wel, ja. Ik heb vaak tijdens voordrachten mensen horen zeggen: ‘Het moest uw dochter eens zijn die vermoord werd.’ Dan antwoordde ik: ‘Wel, het moest uw zoon eens zijn die de moord pleegde.’ Waarop ze dan zegden: ‘Mijn zoon doet zoiets niet.’ Ik begrijp die reflex om alleen maar de kant van het slachtoffer te kiezen. Maar ik weiger dat, ik wil niet alleen dat het slachtoffer beter wordt opgevangen, ik wil ook dat de dader een goede behandeling krijgt, zodat hij veilig terug naar de samenleving kan.”

Wat vindt u van verzwarende omstandigheden die men wil invoeren, bijvoorbeeld voor haatmisdrijven zoals gaybashing of feminicide, vrouwenmoord?

“Ook dat signaal begrijp ik wel, maar opnieuw vraag ik mij af of strafverzwaring wel de goede oplossing is. De strafwet heeft een communicatieve functie, zoals dat heet: ze drukt uit wat wij als samenleving vinden van bepaalde daden of gedragingen. De rechter moet die wetten toepassen op basis van de omstandigheden en het individuele geval.”

De advocaat van de duivel zou kunnen denken dat de samenleving het dus minder erg vindt als je uit pure willekeur en voor de lol in elkaar geslagen wordt dan als je in elkaar geslagen wordt omdat je homo bent en iemand je daarvoor haat.

“Ja, u hebt volledig gelijk. Het signaal is begrijpelijk, maar er ontstaat een nieuwe vorm van onrechtvaardigheid. Het is uiteraard niet minder erg als u toevallig het slachtoffer bent van geweld dan als u geslagen wordt omdat u homo bent. Voor het slachtoffer en de samenleving zijn beide vormen van geweld even erg. Al zal dat verschillen van individu tot individu. Maar de wetgever wil een boodschap geven.”

Geldt hetzelfde voor feminicide? Partnergeweld op vrouwen is net zoals gaybashing een immens probleem, en dus wil de wetgever duidelijk maken dat we dat niet meer dulden.

“Absoluut. Vrouwen zijn extra kwetsbaar, en er is een groot aantal vrouwen dat met partnergeweld in aanraking komt. De vraag is opnieuw of strafverzwaring wel het goede antwoord is. Alsof iemand die op het punt staat om een vrouw te vermoorden zich eerst even afvraagt wat nu ook alweer de precieze strafmaat is.”

Tot slot ook nog even: wat vindt u van het plan van Van Quickenborne om het ‘vervaardigen of verspreiden van boodschappen van extreem pornografische of gewelddadige aard’ strafbaar te stellen. De vrees bestaat dat hij zijn net te breed uitgooit en ook hardcore bdsm-porno strafbaar zal maken.

“Er bestaan zogenaamde snuff movies waarin mensen worden gedood. Maar verder is seksualiteit zo onderhevig aan maatschappelijke evoluties dat het moeilijk is om dat in teksten te vatten. In de jaren zeventig werd een Brusselse hoogleraar nog veroordeeld omdat hij een homobar uitbaatte. Homoseksualiteit stond in het strafrecht. Ondertussen staan we toch verder. Voor sommigen is alles toegestaan, zolang het anderen niet schaadt.”

Maar dat is het nu juist met bdsm, ‘bondage, dominance, sadism and masochism’: dan wil iemand juist ‘geschaad’ worden.

“Denk aan de sm-rechter, die veroordeeld werd omdat hij meewerkte aan de sadistische sessies met zijn vrouw. Het hof nam toen aanstoot aan het feit dat het codewoord – waarmee de vrouw kon aangeven dat het genoeg was – niet werd gerespecteerd. In het nieuwe wetsontwerp van de minister staat ‘toestemming’ terecht centraal. Dat betekent ook dat men tijdens seks op elk moment de toestemming kan intrekken. Men ging er altijd vanuit dat zodra er penetratie was met toestemming, er geen sprake meer kon zijn van verkrachting. Dat zou veranderen. Als man en vrouw een klassieke seksuele handeling verrichten, maar de man begint met anale seks en de vrouw wil dat niet – dan is dat ook verkrachting.”

Lijkt me logisch.

“Zeker. Maar begin er maar aan als rechter. De realiteit van de beoordeling is niet altijd zo evident. En de vraag of er toestemming is, zou ook centraal moeten staan bij bdsm.”

BIO

- Geboren op 13 november 1955

- Hoogleraar emeritus aan de VUB

- Belgische Francqui-Leerstoel, Université Catholique de Louvain, 2008-2009

- Excellentieprijs van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (2010)

- European Criminology Award for lifetime contribution (2015)

- Doctor Honoris Causa Université de Liège (2021) en University of Glasgow (2022)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234