Maandag 30/11/2020

Strateeg in een slangenkuil

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Bart De Wever over Niccolò Machiavelli

Il Principe is een overschat boek. Wie hoopt op een middeleeuwse House of Cards, zal snel teleurgesteld zijn. Ik was het alleszins als student. Maar het is Machiavelli vergeven. Il Principe is immers geen politiek traktaat, maar een sollicitatiebrief, die gelezen moet worden binnen de context waarin Machiavelli het boek schreef. En dat was de politieke instabiliteit in Florence onder de de' Medici's.

Hoewel in naam een republiek, was Florence een oligarchie van rivaliserende families. De de' Medici's waren niet beter of slechter dan hun tegenstanders, maar wel slimmer. Via een geniale verdeel-en-heerspolitiek hielden de de' Medici's alle touwtjes in handen, ook al oefenden ze nooit een officiële functie uit. Machiavelli haatte overigens de uiterlijke schijn van dat politieke systeem.

Nadat Piero de Medici - hun minst getalenteerde patriarch - het zo bont had gemaakt dat de hele familie werd verbannen, begon Machiavelli's carrière. Hij werd een soort stadssecretaris die moest zien te overleven in een slangenkuil van botsende belangen, corruptie en gekonkel.

Na veertien jaar waren de Florentijnen dat beu en mochten de de' Medici's terugkeren. Alle deloyale gezagsdragers werden geëxecuteerd. Machiavelli kreeg evenwel gratie omdat Giovanni de Medici net tot paus werd verkozen. Hij werd verbannen en trok zich terug op het bescheiden familielandgoed. Daar begon hij aan wat Il Principe zou worden.

Machiavelli wilde de de' Medici's tonen dat hij over capaciteiten beschikte die hen van pas konden komen. Hij hoopte op emplooi bij zijn vroegere vijanden. En daarvoor schreef hij een voor zijn tijd uniek boek, omdat het niet vertrekt vanuit de wenselijkheid, maar vanuit de werkelijkheid.

In de renaissance waren er honderden boeken over 'de rechtvaardige heerser'. Dat interesseerde Machiavelli niet. Als man van de praktijk had hij lak aan de humanistische conventies die toen furore maakten. Hij wilde weten hoe een heerser een gevestigde macht wordt. Hij brak de façade af, negeerde de heersende moraal en legde de macht bloot. Later noemde men dat dan machiavellisme: het doel heiligt de middelen.

Wie Il Principe daartoe reduceert, doet het oneer aan. Machiavelli roept vragen op waarmee elke moderne politicus wordt geconfronteerd. Moet een heerser hervormen of het status quo bestendigen? Is een spaarzaam beleid te verkiezen boven vrijgevigheid? Is het beter geliefd te zijn dan gevreesd? Moet je, om zaken te kunnen realiseren, dingen doen die je principieel afkeurt?

En nu komt de teleurstelling: Machiavelli geeft nooit klare antwoorden. Hij spreekt zichzelf voortdurend tegen. Hij raadt aan om te dingen naar de volksgunst, om een paar pagina's verder doodleuk te stellen dat wie bouwt op het volk, fundamenten legt in modder. En zo onthulde Machiavelli de ambivalentie van de politiek: alles hangt af van steeds wijzigende omstandigheden.

Machiavelli's opzet mislukte en hij ervoer het postuum gepubliceerde Il Principe als een bittere nederlaag. Hij werd nooit in zijn waardigheid hersteld. De de' Medici's hadden hem ook niet nodig. Sinds Cosimo wisten ze al dat 'staten niet geregeerd worden door rozenkransjes te prevelen'.

Volgende week: Johan Braeckman over Aristoteles

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234