Maandag 19/08/2019

'Straks voelen we ons nergens meer thuis'

Thuis en ver van huis was de titel van een boek uit 2006 van journalist Rik Van Puymbroeck. Een jaar lang was hij te gast geweest bij mensen van Turkse origine in Heusden-Zolder. Nu keert hij terug, een week na het Turkse referendum.

Eén keer na het verschijnen van dit boek werd ik gevraagd voor een publiek interview erover. Het was in Antwerpen, een Turkse psychologe herkende zichzelf helemaal niet in mijn verslag van een jaar bij twee Turkse gezinnen in Heusden-Zolder en liet me met haar kritische vragen alle hoeken van de zaal zien. Een oom van me zat in die zaal en nam het voor me op. Uitgezweet begreep ik haar achteraf wel, het antwoord lag al in de titel van hoofdstuk 8 van Thuis en ver van huis: 'Dé Turken bestaan niet'.

Ik neem het boek uit de kast. Hoelang is dat geleden? Soms sluit je iets af. Maar nu lees ik in de proloog van mijn eigen boek: "Eén keer, op de braderie in Berkenbos, verwonderde een Turkse man zich over dit boek. 'Waarom doe je dit?' vroeg hij. 'Wij eten ook maar gewoon brood.'"

Het boek verscheen en verdween.

Nu rijd ik terug naar Berkenbos.

De rit deed ik van 2003 tot 2004 elke week en dus met de ogen dicht. Ik ging op bezoek bij Orhan en Tülin en bij Zeki en Ergül en via hen leerde ik anderen kennen: Ferda en Öznur, die op de cover staan, Cengiz, Bülent, Selta en Hatice. En Birsen en haar man Recep Yagizoglu. Hij kreeg een bijrolletje in dat boek, maar naar hem rijd ik nu. Recep is gepensioneerd arbeider bij Ford en gooide zich nadien op een acteurscarrière. Niet enkel voor bijrollen.

Het idee was toen eenvoudig. Na 9/11 had iedereen een mening over dé moslims. Maar wisten we wat er gebeurt als een kind geboren wordt? Ik kon mijn dochter maar heel summier uitleggen wat het 'schapenfeest' was. Hoe zat dat met die dubbele nationaliteit? Samen met fotograaf Luc Daelemans volgden we dat en reisden mee naar Zonguldak, Bozdogan en Burdur, waar Orhan een maand legerdienst deed. Zo bleef hij Turk.

En toen tweette CD&V-Kamerlid Hendrik Bogaert na het referendum in Turkije vorige week een oproep om de dubbele nationaliteit af te schaffen. Staatssecretaris Theo Francken (N-VA) antwoordde: "Oké, let's do it." Op Twitter zijn er geen taalwetten.

Stoofvlees met friet

De kus van Recep prikt: wat een baard heeft hij gekregen. En terwijl ik hem knuffel, zie ik aan de achterzijde van zijn hoofd een gevlochten staartje. "Het moet nog langer worden", zegt hij. "Voor een nieuwe rol in theater."

Zo was het altijd en zo is het nu. Je gaat zitten, er wordt koffie gemaakt, er komen koekjes op tafel, cupcakes. Daarnet viel op dat in Berkenbos, dit deeltje van Heusden-Zolder, veel en weinig veranderd is. De Koolmijnlaan is nog altijd een paternoster van winkels, cafés en bankfilialen: Saray Kuyumculuk, Hitit Market, Sentürk Slagerij, Gül Reizen en Bakkerij Istanbul 23 liggen zij aan zij. In taverne Maksim Fettahoglu keek ik ooit mee naar een match tussen Fenerbahçe en Galatasaray (al kan een van de twee ploegen ook Besiktas geweest zijn) en verder zie je natuurlijk ook reclame voor Het Belang van Limburg. Maar het ziekenhuis is verbouwd, de wijken uitgebreid, voor zaal 'Ons Huis' is er veel meer parking dan vroeger. De tijd staat niet altijd stil.

En hij? "Ik ben op mijn tenen getrapt", zegt Recep, 62 nu. "Aan die Belgische nationaliteit hadden we zelf nooit behoefte. Weet je dat mijn vrouw en ik, toen we jou in 2004 leerden kennen, die dubbele nationaliteit nog niet hadden? Maar rond 2006 begonnen er campagnes: 'Neem een Belgische pas, kom erbij, het zal veel makkelijker zijn voor jullie, jullie leven nu al zo lang in België.' Ja, en we zouden kunnen stemmen. We hebben dat gedaan. En dat was ook niet zo gek: ik woon sinds 1963 in België. We zijn meer Belgen dan Turken. We hebben hier een leven opgebouwd. Een huisje, kinderen, kleinkinderen, alles is vermengd. Twee keer per week eten we stoofvlees met friet, dan pizza, paella en ook nog wat Turks. Als ik Ferda (zijn dochter, RVP) van de luchthaven haal, stop ik eerst bij de frituur: hamburger special en twee keer mayonaise. We zijn dus net zo goed Belg. En toen moesten ze ons hebben, nu plots niet meer. Maar ben ik nu Belg of Turk? Ik ben een mens."

Dat je zou kunnen zeggen: word dan Belg en vergeet Turkije, is een gedachte die kan opspelen.

Maar dat minister Koen Geens het idee van zijn partijgenoot in de prullenmand gooide, zegt veel. Iemand zei al snel: "Gaan we dat ook met de Joden doen?" Recep legt zijn eigen roots uit, we passeren via zijn ouders in Bulgarije en Griekenland (daar geboren, als vluchtelingen voor de oorlog), zelf kwam hij eerst in La Louvière terecht, zijn schoondochter is Italiaanse en zijn jongste zoon (in 2003 zes, nu twintig, jaja) heeft een Pools liefje. "Hoeveel Belgen zijn getrouwd met Turken, met Spanjaarden, Amerikanen, Hollanders? Wat gaan ze met die mensen doen? Ik ben er zeker van dat de Belgische politiek nuchter genoeg is om dat plan niet uit te voeren. Of misschien moet Zuhal Demir het zelf toch als eerste doen."

Onderliggende woede

De Audi die op de spoorwegbrug die Berkenbos (''n Buurt met 'n hart', zegt de slogan) net voor ons reed, zei alles. Op de achterruit een grote maan en ster: die van de Turkse vlag. Belgische nummerplaat wel. Ook de begraafplaats zegt veel. Op 1 november 2003 liep ik er rond en zag misschien vijf Turkse graven. Eentje van Koray, zoontje van Recep en zijn vrouw. Eén bejaard koppel. Een jaar later reisde ik mee met een vlucht van Corendon om het dode lichaam van Hasan Ileri te repatriëren. "Een graf blijft in Turkije voor eeuwig, daarom brengen we iedereen naar daar", was me verteld. Wat het ook zegt, is dit: de band met Turkije is onverbreekbaar. Ook voor Recep, die hier al 54 jaar woont. Ook voor wie hier geboren is.

"Als ik kon, ging ik elk jaar", zegt hij. "Maar als we onze mobilhome daar ergens parkeren en we zien een andere mobilhome met een Belgische nummerplaat, dan gaan we enthousiast zwaaien. Die zijn van bij ons! Maar ik volg thuis via VRT, CNN, TF1, de Duitse tv en de Turkse tv wat Turken in heel Europa doen. Ik wil weten wat we na 50 jaar in Europa bereikt hebben."

En dus was vorig weekend ook in dit stukje België de blik gericht op Turkije. Op het referendum waarmee Recep Tayyip Erdogan meer macht naar zich toe wilde trekken. Dat lukte, nipt: 51 procent zei ja. In België zelfs 77 procent. Daar komt deze Recep straks op terug. Maar eerst Turkije zelf.

"Waarom moest hij meer macht krijgen? Als de mensheid daar goed van wordt, dan neem ik dat aan. Maar hij was al president. Hij had de macht al. Wat wil je dan meer? En vooral: waarom stemt een meerderheid dan ja? Ik kan het alleen maar verklaren vanuit een soort onderliggende woede. En die heeft drie redenen. 1: ze laten Turkije nu al bijna zestig jaar wachten op toetreding tot de Europese Unie. 2: de kwestie van de Armeense genocide. En 3: de PKK."

Hij legt punt voor punt uit.

1: "Europa maakt het Turkije niet makkelijk en Turken voelen zich niet welkom. Op die gevoeligheid heeft Erdogan ingespeeld."

2: "Turkije wil de archieven over die Armeense genocide openmaken, maar verwacht dat Europa dat ook doet. Europa zegt njet. Tja."

3: "Turkije vecht al decennia tegen de PKK, die steun vinden bij buitenlandse machten en bij Europese bewegingen. Ook dat heeft de Turken kwaad gemaakt."

Eergevoel

En dus won Erdogan op een cocktail van woede. Hij speelde die drie punten goed uit in de campagne: wie niet met hem was, speelde mee met de buitenlandse mogendheden en dus tégen Turkije. "Hij zag dat goed: vaderland, moedertaal, eergevoel, levensgewoonten, de Turkse solidariteit. Natuurlijk was dat referendum op zich absurd, maar hij speelde het goed. Ook met dat hoofddoekgedoe. In Turkije is dat in scholen, universiteiten, overheidsgebouwen en militaire gebouwen verboden sinds Atatürk. Dat was fantastisch, Atatürk was een revolutionair en zijn tijd vooruit. Maar Erdogan liet een nieuwe wet stemmen die het weer overal toeliet. Zo kreeg hij ook vanuit die hoek steun."

Ging je zelf stemmen? "Neen. Ik vond het absurd. Maar ik ben niet kwaad op de ja-stemmers, zoals ik evenmin kwaad ben op de neen-stemmers. Ik ken hier mensen die de AKP steunen, ik ken er die voor Gülen zijn, ik heb zelfs PKK-vrienden die hier geboren zijn en die eigenlijk geen idee hebben van wat Koerdistan zou kunnen zijn. De onafhankelijkheid zou een ramp zijn. Turken vochten vroeger altijd samen. Of je nu Koerd was of Turk. Na de poging tot staatsgreep van vorig jaar zag je geen vlaggen van partijen. Je zag enkel Turkse vlaggen. Zo werkt dat."

Poezeminneke

Gisteren titelde De Standaard: 'Turken keren België rug toe'. Dat weten we niet als we op deze donderdagnamiddag op dit terrasje van zijn huis praten. "Poezeminneke, wil je me nog eens een sigaretje rollen?" vraagt Recep aan zijn vrouw.

En hij laat dat getal vallen: 77,1 procent. Zoveel Belgische Turken zouden 'ja' gestemd hebben vorig weekend. Dat gelooft hij niet. "De helft zou al veel zijn. En wie controleert dat? Als ik had gestemd, dan kon ik zeggen dat ik 'ja' had gestemd of 'neen'. Afhankelijk van wie het me zou vragen."

We stuiten hier op een gelijkenis tussen Turkije en België. De gevoeligheden waar Erdogan op inspeelde (Europa, Armenië, PKK) werden gebruikt om zijn agenda door te voeren: meer macht. Het resultaat van dat referendum wordt volgens Recep nu gebruikt door politiek rechts om hier een agenda door te voeren. Hij ziet bewegingen. "De hoofddoek is verboden, maar wat is het volgende? Verbod op besnijdenis? Het onverdoofd slachten is er al, goed, maar zag jij hoe die varkens in Tielt behandeld werden? En wat moet ik denken als ik Joden op straat zie lopen met pijpenkrullen, een lange zwarte mantel en die grote hoed? Moet ik daar dan net zoveel aanstoot aan nemen als er aanstoot wordt genomen aan moslims met een djellaba?

"Het is het ene probleem dat het andere veroorzaakt. Actie en reactie. Terwijl je net zo goed kunt zien dat iemand als Bahattin Koçak zegt: laat de imams hier opgeleid worden. Waarom zou je die van ginder laten komen? Ik steun dat volledig. Maar zié dat ook. En een moskee in Beringen sluiten, zoals Liesbeth Homans het wil, vind ik geen goed idee. Iedereen is op vrijdag daar: beter kun je niet controleren. Sluit je ze, dan wordt de illegaliteit opgezocht."

Verdachte baard

Bladerend door dat boek zie je dat de geschiedenis zich herhaalt. Het is 15 maart 2004 als ik bij een van de Turkse gezinnen aanbel, we zijn vier dagen na de aanslag op een aantal Madrileense treinstations. Er zijn 192 doden gevallen. In het boek: "God, het houdt niet op", zegt Orhan. Hij weet vier dagen later wat iedereen weet: het beest heet Al Qaida.

Maandag 14 juni 2004 bel ik aan bij Nurten Caz, een vrouw die zich Dogus aantrekt, een beweging van vrouwen die allerlei medisch materiaal verzamelt en aankoopt om dat naar Turkije te sturen. Een dag eerder zijn er verkiezingen in dit land geweest. "Het Vlaams Blok werd de grootste partij in Vlaanderen, maar door kartelvorming behaalde het kartel CD&V/N-VA een groter percentage van de stemmen", lees je op Wikipedia. In het boek: "Racisme? 'Het bestaat', zegt Huriye. Maar Gül tempert. 'Ik heb er zelf nog weinig last van gehad. En we moeten eerlijk toegeven: de Turken hier zijn eigenlijk net zoveel racist als de Belgen zelf. Als ik naar de school ga waar mijn kinderen zitten en er staan groepjes Belgische vrouwen en groepjes Turkse vrouwen, dan sluit ik me toch ook altijd bij die Turkse vrouwen aan. Waarom? Tja."

Ik vraag Recep vandaag hetzelfde. "Je wordt vandaag anders bekeken dan vijf jaar geleden. Zie mijn baard. Dat is al verdacht. Ja, we voelen dat. En het ergste is dat we ons straks nergens meer thuis voelen. Als we hier zijn, zijn we Turken. Zijn we in Turkije, dan zijn we rare Turken die uit België komen. En Turken zijn vandaag echt in drie groepen verdeeld. Je hebt de nuchtere Turken, je hebt de conservatieve Turken en je hebt de Koerden. Die zelf ook nog eens verdeeld zijn."

Kop koffie

Napraten doe we in de verzorgde tuin. Het is rustig in deze straat in Berkenbos en ze wonen hier graag. Zullen dat ook blijven doen. Recep is gelukkig met zijn nieuwe leven, als acteur, tussen dansers, muzikanten, acteurs en andere creatieven voelt hij zich goed. Ik rijd nog eens terug naar het kerkhof en ik zie geen nieuwe Turkse graven, hoe internationaal al die namen ook klinken: Jules Mentens, Ruggero Tomassi en Szczepan Niemiec rusten naast elkaar. In de buurt wiedt een vrouw met hoofddoek het onkruid van tussen de boompjes. "We hebben in Turkije een heel mooi spreekwoord", is de laatste zin die ik in het boek lees. "Dat zegt: 'Een kop koffie gaat veertig jaar mee.' Dat betekent dat als iemand iets goed voor je doet, je dat veertig jaar onthoudt. Dat lijkt me een mooi motto." Ik kom nog terug bij Recep en hij is eeuwig welkom.

Ik sla het boek dicht en zie de cover. Elf jaar later lijkt de titel nog het best te zeggen wat men hier voelt: 'Thuis en ver van huis'. Dat was misschien niet zo slecht gekozen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden