Woensdag 01/04/2020

'Straf dat CD&V ons nog altijd niet gedumpt heeft'

Al 125 dagen is Bart De Wever omnipresent in de Vlaamse media. Een mens zou bijna vergeten dat zich achter de brede rug van de N-VA-voorzitter nog een hele partij verschuilt die de oranje-blauwe regeeronderhandelingen met argusogen volgt. Vier maanden na de verkiezingen staat het kartel met de christendemocraten van Yves Leterme nog altijd overeind, en dat is een al succes op zich. 'Maar CD&V blijft een echte machtspartij, we kunnen er allerminst gerust op zijn.'

Door Ruud Goossens

Begrijpt Pol dan niet dat het over en uit is met dat kartel na de verkiezingen?!" Op de parking van Videohouse zijn N-VA-parlementslid Frieda Brepoels en journalist Gui Polspoel in een geagiteerd gesprek verwikkeld na de opnames voor De Tabel Van Mendeljev. Het is midden maart, het zijn de dagen waarin Pol Van den Driessche, politiek hoofdredacteur bij VTM, volop zit te tobben over zijn overstap naar het Vlaams kartel. Van den Driessche twijfelt omdat hij eigenlijk niet wil kiezen tussen CD&V en N-VA, hij zou liever een echte kartelkandidaat zijn. En dat begreep Frieda Brepoels van geen kanten, herinnert Polspoel zich. "Hij kán geen kartelkandidaat zijn", zei ze toen. "Het is toch zonneklaar dat dat verbond na 10 juni uit elkaar spat?!"

Brepoels was heus niet de enige N-VA-mandataris die in die dagen met een gezonde portie nuchterheid naar de grote christendemocratische broer keek. Veel liefde is er nooit verloren gegaan aan de relatie tussen de CVP en de Volksunie: in de ogen van de Vlaams-nationalisten waren de christendemocraten als het erop aankwam verraders van de Vlaamse zaak, ná de verkiezingen kwam de raison d'état daar altijd heel snel bovendrijven. Dat wantrouwen is, ruim drie jaar na het verstandshuwelijk tussen Yves Leterme en Geert Bourgeois, stukken kleiner geworden, maar nog altijd allesbehalve verdwenen. Zelfs de grootste fans van het Vlaamse kartel binnen de N-VA blijven met twee woorden spreken als het over de toekomst gaat. "Tot nu toe kijken we nog altijd niet achter elke deur of er een CD&V'er met een koekenpan klaar staat."

Precies doordat nogal wat partijgenoten van Bart De Wever, ook vier maanden na de verkiezingen, moeten vaststellen dat die koekenpan nog altijd in de kast ligt en de dodelijke mep niet is toegediend, zijn ze dezer dagen veeleer tevreden over hun bondgenootschap met CD&V. Sterker nog, de communicatielijnen tussen de CD&V- en de N-VA-partijtop, en dan vooral die tussen Jo Vandeurzen en Bart De Wever, functioneren uitstekend. "Voor de verkiezingen dacht ik dat het kartel begin oktober al lang aan diggelen zou liggen", vertelt Jan Loones, lid van de N-VA-fractie in het Vlaams Parlement. "Ik was ervan overtuigd dat we, zodra de onderhandelingen echt zouden beginnen, door CD&V gedumpt zouden worden. Maar dat is dus nog altijd niet gebeurd - wat mij blij verrast. Straf is dat!"

Volgens de N-VA'ers zelf heeft het kartel alle communautair gekrakeel van de afgelopen weken en maanden overleefd, doordat er iets veranderd is bij CD&V. Tijdens de gemeenschappelijke fractievergaderingen die op gezette tijdstippen georganiseerd worden, valt het verschil tussen christendemocraten en Vlaams-nationalisten met het blote oog nauwelijks waar te nemen, heet het. Niet alleen de usual suspects, zoals de B-H-V-krijgers Eric Van Rompuy en Michel Doomst, tonen er zich van hun meest flamingante kant, maar ook veeleer bezadigde CD&V'ers, van het type Hugo Vandenberghe of Tony Van Parys, roeren er de Vlaamse trom. Om van de jongere parlementsleden, zoals Wouter Beke of Hendrik Bogaert, nog maar te zwijgen. Bovendien: de kartelpartner lijkt ook geneigd om hen te geloven. "Dat communautaire programma van CD&V is doorleefd", bezweert Ben Weyts, kabinetschef van Vlaams N-VA-minister Geert Bourgeois, ons. "Zij hebben hun programma niet aangepast om het kartel met ons mogelijk te maken. Neen, het kartel werd mogelijk, omdat hun programma al eerder veranderd was."

Zou het kunnen dat het ook een beetje aan de N-VA zelf ligt? Wellicht toch wel. Volgens Bart Maddens (professor aan de universiteit van Leuven, Vlaams-nationalist én erg gerespecteerd in N-VA-kringen) heeft ook de partij van De Wever en Bourgeois een hele evolutie doorgemaakt sinds haar oprichting in 2001. "Toen was de N-VA nog een rebelse antisysteempartij, een niet-racistisch Vlaams Belang zeg maar. Maar die koers hebben ze vrij snel opgegeven, zeker nadat het kartel met CD&V boven de doopvont werd gehouden. Sinds dan is de N-VA veel gematigder geworden en is ze erg gaan lijken op de Volksunie van vroeger. De meer radicale figuren, zoals Eric Defoort of Matthias Storme, zijn al lang vertrokken.

"Voor de Vlaamse verkiezingen van 2004 zeiden de N-VA-kopstukken nog dat ze nooit in een Vlaamse regering zouden stappen als de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde niet eerst was gesplitst. Dat is zoals we weten niet gebeurd, maar daar hebben ze heel pragmatisch op gereageerd, zelfs toen Verhofstadt het dossier in 2005 niet opgelost kreeg. Ook tijdens de crisis met Jean-Marie Dedecker, eind vorig jaar, hebben ze zich na wat aarzelen gedragen als een 'verantwoordelijke' partij. En in de aanloop naar de laatste verkiezingen morden ze niet toen Yves Leterme zijn communautaire discours plots begon te matigen. Plots sprak die niet meer over een 'grote' maar wel over een 'moderne' staatshervorming. En de N-VA vond dat allemaal oké."

Eigenlijk hebben Bart De Wever en co. zich ook tijdens deze formatie, op een aantal ronkende verklaringen na, vooralsnog niet van hun meest onverzettelijke kant getoond. Toen de communautaire ideetjes in de eerste formateurstekst van Leterme nogal bescheiden bleken, trok geen enkele N-VA'er aan de alarmbel. En onder de nota's van Joëelle Milquet over een 'gefaseerde staatshervorming' zette dan wel geen enkele N-VA'er ooit zijn handtekening, er werd wel heel intensief over onderhandeld onder leiding van verkenner Herman Van Rompuy, mét de instemming van De Wever. Bij de N-VA heet het, heel pragmatisch, dat er 'rekenkundig' nu eenmaal niets anders mogelijk is dan zo'n stappenplan. Zolang je geen tweederdemeerderheid in handen hebt, kun je die grote staatshervorming alleen maar later rond proberen te krijgen.

Dat is juist, maar dat realisme kan de partij wel zuur opbreken: om echt lekkere, grote brokken binnen te halen zal de N-VA afhankelijk worden van een oppositie waar nog geen vijf minuten deftig mee onderhandeld is. Elke N-VA'er weet nu al welke vraag hij of zij, als oranje-blauw ooit rond raakt, de komende twee jaar telkens weer zal moeten beantwoorden: 'Is die staatshervorming nu al bijna rond?'

"Omdat de cijfers op 10 juni nu eenmaal waren wat ze waren", verklaart Vlaams Parlementslid en voormalig VTM-anker Mark Demesmaeker, op zijn bureautje in het stadhuis van Halle. "Oranje-blauw heeft maar 81 van de 150 Kamerzetels. Dan zit er, helaas, niets anders op dan via parlementaire weg op zoek te gaan naar steun. Het is logisch dat zo'n proces één of zelfs twee jaar duurt. Onze leden begrijpen heus wel dat we die befaamde vijf Vlaamse resoluties nu niet in een klap kunnen binnenhalen. Dat is het precies het verschil tussen de N-VA en het Vlaams Belang: wij willen stap voor stap bij de Vlaamse onafhankelijkheid uitkomen." Om het met de cynische woorden van een CD&V-woordvoerder te zeggen: "De N-VA is veel staatsdragender dan iedereen denkt."

"Maar de zenuwachtigheid in de partij neemt wel hand over hand toe", prent Peter De Roover, erevoorzitter van de Vlaamse Volksbeweging en heel close met nogal wat N-VA'ers, zoals De Wever of (kersvers Kamerlid en voordien een boegbeeld van de Vlaamse Volksbeweging) Jan Jambon, ons in. "Sterker nog: de paniek giert daar stilaan door de rangen. Ze hebben echt nog niks in handen, zelfs geen uitzicht op een oplossing. Steeds meer wordt duidelijk dat er aan het eind van de rit geen vette vissen in de pan zullen liggen. En dat is een probleem, want met de nota-Milquet, eventueel hier en daar nog een beetje bijgespijkerd, raakt De Wever nooit door zijn partijcongres. Nooit! Als het voorlopig rustig blijft, is daar slechts één reden voor: er staat nog altijd niets op papier, er is voorlopig nog op geen enkel voorstel ja gezegd."

Een echt moment van de waarheid is er inderdaad nog altijd niet opgedoken tijdens de communautaire discussies. Pas wanneer CD&V op een bepaald moment duidelijk maakt dat er lang en moedig gestreden is maar dat er spijtig genoeg echt niets extra meer binnen te halen valt, zullen De Wever en co. hun ultieme afweging moeten maken. Tot nu toe hebben de formateur en de N-VA-voorzitter, om een liberaal onderhandelaar te citeren, "elkaar nog nooit diep in de ogen moeten kijken". "Bij de gezamenlijke onderhandelingen over de staatshervorming is Bart De Wever trouwens nog niet één keer aanwezig geweest", benadrukt een top-CD&V'er. "Niet één keer. Hij heeft nog nooit ja of neen moeten zeggen. (lachje) En dus doet hij nog altijd mee aan de oranje-blauwe onderhandelingen."

Maar uiteindelijk komt er wel zo'n moment suprême en het belooft er geen makkelijk te worden. Dezelfde top-CD&V'er: "Omdat de meningsverschillen tussen onze twee partijen, wat men daar ook over beweert, wel degelijk structureel zijn. Zij zijn een Vlaams-nationalistische partij die finaal aanstuurt op de splitsing van het land. Terwijl dat voor CD&V, ondanks onze veel Vlaamsere koers van de laatste jaren, nog altijd helemaal niet het geval is. Wij blijven in een Belgische context werken. Het is perfect logisch dat daar problemen van komen. Maar daarom zijn ze nog niet onoplosbaar. Met de Volksunie hebben we in het verleden ook communautaire akkoorden kunnen afsluiten."

Dat separatistische einddoel van de N-VA vergemakkelijkt de formatiegesprekken natuurlijk niet. De Franstaligen zijn intellectueel oneerlijk wanneer ze doen alsof elke N-VA'er het land hic et nunc tot ontploffing wil brengen. Maar het klopt evenmin dat die separatistische agenda afwezig is tijdens de gesprekken, zoals het in het kartel altijd klinkt. Als De Wever en co. zich verzetten tegen alle voorstellen die België versterken, is het precies omdat ze willen vermijden dat hun einddoel zo in gevaar wordt gebracht. Voor een christendemocraat zijn pistes zoals een federale kieskring of het onttrekken van bepaalde bevoegdheden aan de gemeenschappen misschien niet vanzelfsprekend, maar zeker ook niet onbespreekbaar. "Klopt", zegt Luc Van den Brande, CD&V'er, voormalig minister-president én overtuigd Vlaamsgezind. "Dat soort voorstellen zullen wij op hun merites beoordelen. Als men ons kan aantonen dat er een toegevoegde waarde zit in de herfederalisering van het een of het ander, kan er gepraat worden. Onze Vlaamsgezindheid is een instrument, geen ideologie."

Voor de N-VA ligt dat net een beetje anders. Als Leterme van plan zou zijn om de Franstaligen te paaien met een 'Belgisch' ideetje, om te bewijzen dat hij niet alleen premier van de Vlamingen wil zijn, mag hij zich aan problemen met zijn kartelpartner verwachten. "Zo'n federale kieskring of een paritaire Senaat zouden voor ons echt een brug te ver zijn", vertelt Jan Jambon. "Dat kan echt niet. Dan draai je de klok weer helemaal terug, en daar kan de N-VA toch niet aan meewerken?! We zijn ons land al dertig jaar in de omgekeerde richting aan het hervormen. (nadrukkelijk) Dat zijn domme voorstellen die ingaan tegen de logica van de eerdere staatshervormingen. En daarom zijn we ook fel gekant tegen de herfederalisering van bepaalde bevoegdheden." Een paar dagen later, tijdens een gespreksavond met een vijftiental leden van de jongerenafdeling van zijn partij in Leuven, klinkt het nog net iets scherper: "Zelfs de geluidsnormen kunnen niet opnieuw Belgisch worden. Dat zijn breekpunten voor ons".

Jan Loones ziet het precies zo: "Dat gaat niet." "Zo'n idee spoort niet met ons einddoel: de Vlaamse onafhankelijkheid. Het klopt dat ons huidige kiessysteem middelpuntvliedend is, met twee verschillende democratieën aan weerszijden van de taalgrens die steeds meer een andere richting uitgaan. Maar dat vinden wij uitstekend." En ook Mark Demesmaeker toont hoe gevoelig dat soort pistes zijn: "Omdat je zo een Belgische dynamiek dreigt te creëren, en daar zijn wij tegen."

Het heeft alles te maken met de in Vlaams-nationale kringen uiterst bekende 'Frans Baertdoctrine'. Dat voormalige VU-Kamerlid, die in 1977 geen minister van Justitie mocht worden van koning Boudewijn, zei altijd dat een communautair akkoord aan drie vragen onderworpen moest worden. Zijn de stappen vooruit groot genoeg? Zijn de toegevingen aanvaardbaar? En zitten er geen maatregelen in die de toekomst hypothekeren? "Vooral die derde vraag ligt heel gevoelig in N-VA-kringen en, bij uitbreiding, in de hele Vlaamse Beweging", weet professor Bart Maddens. "De grote federale New Deal waar de Franstaligen van dromen, krijg je bijzonder moeilijk door een N-VA-congres. Daar stemmen ze nog liever een kleine staatshervorming zonder federale kieskring dan een grote staatshervorming met."

In het dossier Brussel-Halle-Vilvoorde ligt een compromis trouwens nauwelijks makkelijker voor het grijpen. De onderhandelingsmarge is 'miniem' tot 'onbestaande', bezwoeren ons alle parlementsleden die we afgelopen week spraken. "Ik ga echt niet aanvaarden dat er een rechtstreekse prijs voor de splitsing wordt betaald", klonk het bij Mark Demesmaeker op het stadhuis van Halle. "Hier in mijn streek zit iedereen al weken op het randje van zijn stoel te wachten op de uitkomst van de gesprekken. Iedereen verwacht dat we dat erdoor krijgen zonder een prijs te betalen. Als je hier het woord 'toegeving' nog maar durft uitspreken, moet je al opletten.

(heft de armen) "We betalen ook al veertig jaar lang in deze streek! Dat moet nu maar eens ophouden, de Franstalige kopstukken uit Brussel kunnen de boel hier niet blijven verzieken. Van de taalgrens moet men afblijven, aan de taalwetgeving kan niet gemorreld worden en inschrijvingsrechten zie ik ook niet zitten. Is dat zo onlogisch? Ik herinner me dat ik Karel De Gucht eens te gast had in de studio bij VTM. Hij zei toen: 'Als de Franstaligen ons het migrantenstemrecht door de strot rammen, splitsen wij B-H-V eenzijdig.' Maar het is altijd hetzelfde met De Gucht: grote mond, maar geen ballen."

Hoe Yves Leterme al die gordiaanse knopen ooit ontward moet krijgen, God mag het weten. Niet elke N-VA'er ligt daar trouwens even hard van wakker van. "Het slagen van zulke federale regeeronderhandelingen is voor ons geen prioriteit", vindt Loones. "Voor ons hoeft de Belgische impasse niet noodzakelijk doorbroken te worden. Voor CD&V natuurlijk wel: dat is een echte machtspartij. Maar ik vind dat premierschap van Leterme niet cruciaal. Liever een goed regeerakkoord zonder Leterme dan een slecht regeerakkoord mét hem. (lacht) Ik heb al aan de partij laten weten dat ik tegenstem als ze niet kunnen afdwingen dat 11 juli een Vlaamse feestdag wordt. Ik méén dat." Bij Jan Jambon luidt het: "We voeren deze gesprekken loyaal, we willen echt dat ze slagen. Maar als dat niet blijkt te lukken, is het misschien tijd om conclusies te trekken."

Zo ongewoon is dat niet. Bij de N-VA zien ze de steun voor hun Vlaamse eisen, ook meer dan 120 dagen na de verkiezingen, nog altijd niet afbrokkelen. Op jaarmarkten, braaifeesten en pensenkermissen krijgen de mandatarissen maar één ding te horen: "Niet toegeven, been stijfhouden, volhouden!" En ondertussen brokkelt het imago van ons land in het buitenland gestadig af, volgens Maddens is dat laatste zelfs een 'trofee' waar De Wever mee kan uitpakken op zijn congres. Maar hoe lang blijft die 'positieve sfeer' nog hangen? Wanneer begint de Vlaamse kiezer de 'hetze' van de Vlaamse pers tegenover 'de rechtmatige Vlaamse eisen' te volgen? Jambon: "Sowieso zit er een limiet op. Maar toch ben ik ervan overtuigd dat we beter iets langer onderhandelen als dat een goed communautair akkoord oplevert. Als deze regering een sterk project heeft, zullen de mensen snel vergeten dat het enige tijd heeft gevraagd om ze in het zadel te krijgen."

De meeste N-VA'ers benadrukken ook dat ze er wel degelijk van uitgaan dat formateur Leterme er finaal wel in zal slagen om de communautaire patstellingen te doorbreken. Ze hopen het ook een beetje, want op een paar uitzonderingen na is er bij de N-VA niemand die lichtzinnig wil kiezen voor een nieuwe solokoers. Bijvoorbeeld omdat, zelfs al speelt het volgens de kopstukken van de partij niet mee, er na drie karteljaren behoorlijk wat praktische redenen zijn om samen voort te gaan. Zo wordt de federale dotatie van de partij in een vzw gestort, waar de N-VA slechts één vertegenwoordiger in heeft. Als de bruggen met CD&V na een fiks dispuut worden opgeblazen, dreigen De Wever en co. in financiële ademnood te raken. Het parlement kan die dotatie immers niet opsplitsen. En er is natuurlijk ook het Vlaams ministerschap van Geert Bourgeois: als de N-VA federaal solo gaat, twijfelt niemand eraan dat de partij ook uit de Vlaamse regering wordt gezet en dus al haar kabinetsmedewerkers op straat moet zetten. Daarmee zijn de praktische bezwaren nog niet uitgeput: ook op gemeentelijk niveau zijn de twee partijen sinds de verkiezingen van 8 oktober op heel wat plaatsen in elkaar verstrengeld geraakt. Bart Maddens: "Het is zoals in een huwelijk: getrouwd ben je snel, weer uit elkaar gaan is oneindig veel moeilijker."

Ook omdat heel wat persoonlijke relaties ondertussen behoorlijk intens zijn geworden. Zeker sinds de affaire-Dedecker is de band tussen De Wever en CD&V-voorzitter Jo Vandeurzen er alleen maar inniger op geworden. Het vertrouwen in De Wever is groot, zeker nu hij deze zomer sterrenstatus verwierf in Vlaanderen, maar hier en daar duikt er toch ook wat voorzichtig wantrouwen op, al wil niemand dat on the record formuleren. Peter De Roover kan het wel zeggen. "Bart is niet van beton. Integendeel, hij is bijzonder emotioneel. Hoe gaat hij reageren als hij na drie jaar intense samenwerking de banden zou moeten verbreken? Is hij daar onthecht genoeg voor? Dat wordt niet simpel, maar ik ga er voorlopig van uit dat het hem lukt. Hij is daar anders in dan Hugo Schiltz: hij blijft zichzelf relativeren, hij omringt zich niet met jaknikkers, hij weet wat er leeft aan de basis."

En als er na meer dan vier maanden onderhandelen toch symptomen van het beruchte Stockholmsyndroom zouden opduiken, is er nog altijd de N-VA-reflectiegroep om hem bij de les te houden. Daarin overlegt de voorzitter over de te volgen strategie met partijkopstukken als Geert Bourgeois, Frieda Brepoels, Ben Weyts en Jan Jambon. "Ik kan me voorstellen dat Bart zijn kritische zin wel eens dreigt kwijt te spelen", vertelde die laatste vorige week aan zijn jonge partijgenoten in Leuven. "Dat is trouwens al wel eens gebeurd. Dan zegt hij: 'Nu ik het aan jullie vertel, klinkt dit plots stukken minder goed dan gisteravond.' Waarna er weer kan bijgestuurd worden." Vooral Bourgeois en Brepoels zouden dezer dagen, zoals dat dan heet, 'behoorlijk strak' staan. Die tandem ging een jaar of zes geleden al in het offensief tegen het Lambermontakkoord en zou ook nu niet van plan zijn om zich al te inschikkelijk op te stellen.

Toch blijven ook zij, zo valt te horen, geloven in een goede afloop. Is het daarom dat de N-VA'ers alle moeite doen om niet al te veel belang te hechten aan recente signalen die erop zouden kunnen duiden dat er uiteindelijk toch nog meer CVP in de CD&V schuilt dan ze graag zouden hebben? Die breuklijn in de christendemocratie, tussen de 'staatsdragenden' en de 'Vlaamsgezinden', zien ze allemaal, maar meestal geloven (of: hopen) ze dat de laatsten het wel zullen halen. De Jong N-VA'ers in Leuven leken er eerder deze week toch niet helemaal gerust op: wanneer zal die 'oudere CVP-generatie' ons uiteindelijk een poets bakken, vroegen ze aan Jan Jambon. "Als je met de ouderen Wilfried Martens en Mark Eyskens bedoelt, kan ik je geruststellen", antwoordde die laatste. "Die tellen totaal niet meer mee. Hun invloed is nul. Maar Van Rompuy en Dehaene zijn wel enorm invloedrijk. En zij verpersoonlijken, veel meer dan een Jo Vandeurzen, de raison d'état van hun partij. Dat zorgt wel eens voor spanningen."

Die spanningen kwamen zelfs al een paar keer aan de oppervlakte. Zo was er de fameuze nota waarmee Dehaene geflitst werd, toen hij kasteel Belvedere binnenreed voor een bezoek aan koning Albert: "Quid N-VA?" En bij de N-VA hebben ze ook opgemerkt dat Herman Van Rompuy hun voorzitter, in zijn laatste verkennersweek, consequent niet uitnodigde voor de discrete gesprekken over de staatshervorming. Last but not least was er ook nog de snelle terugkeer van Yves Leterme als formateur, terwijl er van een communautair akkoord nog altijd geen sprake is. Veel N-VA'ers, hun voorzitter op kop, hadden het daar bijzonder moeilijk mee.

Maar voorlopig verbijten ze de pijn, zonder er tegenover journalisten al te zeer over te jeremiëren. Beducht zijn ze echter wel: op de gemeenschappelijke fractievergaderingen zijn er een paar die dezer dagen ijverig alle straffe uitspraken van de CD&V-kopstukken optekenen. Een N-VA-parlementslid citeert: "Yves Leterme heeft daar gezegd dat hij 'voor het kartel kiest en niet voor de raison d'état'. En hier, eentje van Eric Van Rompuy: 'Wij voelen ons niet geroepen om België te redden.' Mooi toch?" Schrijft het parlementslid in kwestie dat dan op om het de CD&V'ers, als het kartel ooit ontploft, weer onder de neus te wrijven? "(grijns) Je weet nooit of het misschien nog van pas komt."

Dat gelooft ook Jan Loones. "Omdat de CD&V nu eenmaal een echte machtspartij is, ben ik allerminst gerust op", zegt hij. "Zeker de oudere generatie in die partij vindt een Belgische regering het allerbelangrijkste wat er is. En ik vrees dat die stroming van Van Rompuy en Dehaene het laken wel weer naar zich zal toetrekken. Uiteindelijk is CD&V voor één ding enorm bevreesd: dat ze weer in de oppositie zullen belanden. Daarom heeft Van Rompuy ons ook die tjevenstreek gelapt door Leterme zo snel weer formateur te maken. Ik denk trouwens dat Leterme een uitstekend Belgisch staatsman zal worden. Alle typische Belgische kringen gaan daar heel snel heel content van zijn. (lacht) Weet u, het is niet de vraag of ze ons in de steek gaan laten. Het is eerder de vraag wanneer ze dat gaan doen."

Ook Peter De Roover sluit niet uit dat het ooit misloopt. Allesbehalve zelfs. Hij heeft het gevoel dat ze bij de N-VA langzaam maar zeker "de controle aan het verliezen zijn". "De afgelopen jaren heeft die partij, via het kartel, enorm op CD&V en zelfs op de hele Vlaamse politiek kunnen wegen. Maar nu kunnen ze er niet gerust meer op zijn. Herman Van Rompuy heeft, met zijn briljant strategisch inzicht, Leterme aan de kant gekregen van de 'moet-lukkers'. Hij kan zich geen tweede mislukking meer permitteren en dat gaat een groot verschil maken."

Daarom had de N-VA, na Van Rompuy, veel liever een Franstalig onderhandelaar, en meer bepaald Didier Reynders, in het veld gestuurd. En daarom kan de partij volgens De Roover ook maar beter de zogenaamde Raad van Wijzen, die volgens de nota-Milquet de grote staatshervorming moet uitwerken, afschieten. "Omdat ook dat een deskundige manier is om de N-VA buitenspel te zetten", gelooft hij. "Wie gaan ze daarin steken? Ik zeg het u: mensen als Herman Van Rompuy, Herman De Croo of Willy Claes, de architecten van staatshervormingen waar Vlaanderen nooit warm voor liep. En voor de N-VA zal er géén plek zijn: aangezien de partij piepjong is, heeft ze geen wijzen. Zo wordt De Wever gedegradeerd van onderhandelaar tot passieve gazettenlezer. Neen, als dit allemaal concreet wordt, voorspel ik u dat er vanuit Vlaamse Beweging geschoten zal worden dat het een lieve lust is."

Doen ze dat daar niet sowieso? De afgelopen weken doken de eerste kritische stemmen uit die hoek in ieder geval al op. In De Tijd waarschuwde Guido Moons van de Vlaamse Volksbeweging voor de ideeën die de afgelopen weken uitlekten: van samenvallende verkiezingen of een federale kieskring kan geen sprake zijn. In deze eigenste krant riep Bart Maddens dan weer uit dat hij dan nog liever de status-quo van de Verhofstadtjaren heeft. Verhoogt dat niet de druk op de partij? "Valt wel mee", zegt Demesmaeker. "De Vlaamse Beweging valt niet helemaal samen met de achterban van de N-VA. We lezen dat aandachtig, het is een interessante toetssteen. Maar het is niet onze enige leidraad. Ik vind trouwens dat het tot nu toe nog heel goed meevalt." Een gelijkaardig geluid bij Jambon: "Ik wil die mensen recht in de ogen kunnen kijken, maar hun rol is nu eenmaal anders dan de onze."

Te grote tegenkanting moet de N-VA zien te vermijden, want voor de partij in een federale regering kan stappen, moet ze op een open ledencongres een, daar is ze weer, tweederdemeerderheid zien te verwerven. Voor een Vlaamse regering is vijftig procent voldoende, voor België legt de partij de lat - net zoals de Volksunie vroeger - iets hoger. Dat wordt geen evidente opdracht voor Bart De Wever. Georganiseerd protest kan hij dan missen als kiespijn. En sowieso zal hij zich, zoals Hugo Schiltz dat vroeger placht te doen, voluit in de strijd moeten gooien. Het zal niet alleen een keuze voor of tegen oranje-blauw worden, maar ook een keuze voor of tegen Bart De Wever.

Nogal wat N-VA'ers houden niet van die historische vergelijking met Schiltz, omdat ze de man te veel associëren met slappe compromissen die op slinkse wijze door de partij werden gejaagd. Jan Jambon wijst erop dat de leden veel meer in de pap te brokkelen hebben bij de N-VA dan in de late Volksunie. "De VU was verworden tot een partij van apparatsjiks", vertelt hij. "Ik zal u een anekdote vertellen. Toen het ledencongres zich in 1988 moest uitspreken over het regeerakkoord, zeiden Hugo Schiltz en Jaak Gabriels dat ze bij Frans Van der Elst waren geweest en dat de stichter-voorzitter hun 'alle succes' had toegewenst. Een grote meerderheid van de partij - maar ik niet - stemde voor. Een paar weken later was ik op bezoek bij Van der Elst. Hij vertelde een heel ander verhaal: toen Schiltz en Gabriels op bezoek waren geweest had hij hen gezegd dat hij zeker geen boodschap wilde brengen, omdat ze anders vernietigend zou zijn. Zoiets zou nu niet meer mogelijk zijn."

Ondervoorzitter Louis Ide, ook lid van de reflectiegroep rond Bart De Wever, belooft alvast dat het een eerlijk debat wordt. "Weet je, als het ons nu wel eens te veel dreigt te worden, geeft de gedachte dat de leden zich nog moeten uitspreken ons precies rust. Bij de N-VA hebben we een heel gemotiveerde achterban: die mensen luisteren naar Radio 1 en lezen De Standaard, De Morgen en De Tijd. Die zullen geen onbezonnen beslissing nemen."

Mark Demesmaeker hoopt vooral dat de regeringsvorming uiteindelijk niet op een verscheurende interne strijd zal uitdraaien. "Ik herinner me nog hoe groot de vertwijfeling was ten tijde van het fameuze Egmontpact, eind jaren zeventig. Ik was toen arrondissementeel secretaris bij de jongeren. De ene dag dacht ik: 'Er zitten toch goede dingen in.' De volgende: 'Deze toegeving mogen we niet slikken.' Uiteindelijk ben ik het in tegenkamp beland. Die Egmontles moeten we goed onthouden: een akkoord is maar zo sterk als de zwakste schakel. Een te grote toegeving kan nefast zijn. Zo'n trauma moeten we koste wat het kost vermijden."

De simpelste uitweg is allicht om de oranje-blauwe onderhandelingen te verlaten, vóór er een congres samengeroepen moet worden. Niemand die daar nu van uitgaat, maar de optie zweeft wel ergens op de achtergrond. Al was het maar om de christendemocraten onder druk te zetten. Alvast Peter De Roover vindt dat de N-VA langs de voordeur moet buitenwandelen, als er geen wezenlijke stappen vooruitgezet kunnen worden. "Als het voortbestaan van het kartel te belangrijk wordt, dreigt de partij haar geloofwaardigheid te verliezen op haar unique selling position, de Vlaamse zaak. Dan moet ze op eigen kracht durven voortgaan. Bij de verkiezingen van 2003 raakte de N-VA net niet over de kiesdrempel, maar nu zouden de kaarten toch veel beter liggen? Bart De Wever heeft de laatste vier maanden een lancée gehad om van te dromen, en vervolgens kan zijn partij CD&V twee jaar lang het vuur aan de schenen leggen op zijn Vlaamse flank. Hoeft dat slecht af te lopen bij de verkiezingen van 2009? Bovendien zijn er nog altijd andere kartels mogelijk, bijvoorbeeld met de Lijst Dedecker. (ferm) Eigenlijk heeft CD&V de N-VA veel meer nodig dan omgekeerd."

Totale fictie, dat kartel met Dedecker? Op dit moment zeker. Toch viel het op dat N-VA-voorzitter Bart De Wever vorige week afwijzend maar naar zijn doen toch nogal vriendelijk reageerde op het vijandelijk overnamebod van Jean-Marie Dedecker: "In zijn geval zou ik precies hetzelfde doen." Jambon ging dinsdag in Leuven nog een stapje verder, voor zijn jonge partijgenoten. "Mijn persoonlijke mening is dat we, als het kartel met CD&V springt, heel ernstig moeten onderzoeken of er iets met de Lijst Dedecker mogelijk is. Als je constant moet vechten tegen de kiesdrempel, is je politiek gewicht gelijk aan nul. Gepraat hebben we nog niet, maar het is ook geen toeval dat Dedecker dat voorstel nu precies lanceert. Hij kent iets van politiek."

De vijf Kamerzetels van de N-VA zijn niet de enige goede reden waarom Leterme de komende weken zijn best zal doen om zijn kartelpartner aan boord te houden. Ook bovenstaand horrorscenario zal hij te allen prijze willen vermijden: als kersvers premier op zijn Vlaamse flank bestookt worden door Dedecker én De Wever, er zijn voorwaar prettiger vooruitzichten. Maar hoe het allemaal afloopt, niemand die het durft te voorspellen, ook professor Maddens niet. "Vergelijk het kartel met een vliegtuig. Het toestel is met succes van de grond geraakt en heeft de afgelopen jaren een steeds hogere vlucht genomen. En nu is de grote vraag: hoe krijgen we het weer veilig en wel aan de grond?"

Peter De Roover:

De paniek giert stilaan door de rangen. Steeds meer wordt duidelijk dat er aan het eind van de rit voor de N-VA geen vette vissen in de pan zullen liggenJan Loones:

De vraag is niet of CD&V ons in de steek gaat laten, maar wanneer ze dat zal doen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234