Dinsdag 18/05/2021

Stopde perverse oogstvan eicellen

Ethica Donna Dickenson

klaagt wanpraktijken stamceltechnologie aan

Menselijk DNA dat in koeiencellen ingeplant wordt, zorgvuldig bewaard navelstrengbloed dat over twintig jaar wel eens het leven van je kind zou kunnen redden en kankertherapie op basis van stamcellen: wat gisteren nog sciencefiction leek is vandaag realiteit. Maar kan dit wel? Ethica Donna Dickenson heeft zo haar bedenkingen.

Door Marnix Verplancke

Het grootste bezwaar dat Donna Dickenson, die onlangs nog gelauwerd werd met de Spinozalens, heeft tegen stamceltechnologie is dat er vrouwelijke eicellen voor gebruikt worden. "Kijk bijvoorbeeld naar het Zuid-Koreaanse Hwangschandaal", vertelt ze als we haar in Oxford ontmoeten. "Woo-Suk Hwang gebruikte 2.200 eicellen om een niet-bestaande cellijn te creëren. Hij haalde een deel van die eitjes bij zijn vrouwelijke onderzoeksters, wat een grove schending van het verdrag van Helsinki is. Andere haalde hij bij vrouwen die hij betaalde, maar die sindsdien afschuwelijke complicaties hebben gekregen. Momenteel is er geen stamceltechnologie die geen gebruikmaakt van eicellen. De eicellen worden van hun kern ontdaan en krijgen dan ofwel de semantische kern van een volwassene ingeplant of een embryonale. Maar die eicellen vallen echt niet uit de lucht. Het proces waaraan vrouwen zich moeten onderwerpen alvorens de eitjes 'geoogst' kunnen worden - ik haat de term, maar het is courant woordgebruik - is pijnlijk en gevaarlijk. Het eerste wat dient te gebeuren is de natuurlijke cyclus van de vrouw stilleggen. Dat gebeurt met een geneesmiddel dat door de Amerikaanse Food and Drug Administration voor iets heel anders vergund is, wat dus oneigenlijk gebruik is. Eens het stilleggen achter de rug, moeten de eierstokken gestimuleerd worden om meer eitjes te produceren dan normaal. Niet één of twee, maar soms tot zeventig in één keer, wat compleet onnatuurlijk is en er volgens recent onderzoek toe leidt dat 50 tot 70 procent van die eitjes afwijkingen vertoont. En dan is er nog de laparoscopie waarbij de eitjes weggenomen worden door de buikwand heen.

"Vijftien tot 20 procent van de vrouwen ontwikkelt nadien een middelmatige tot erge hyperstimulatie van de eierstokken wat tot de dood kan leiden, wat in een geval of twintig inderdaad ook is gebeurd. En dat zijn er volgens mij twintig te veel. Het gekke is dat deze risico's haast onbekend zijn. Enerzijds voeren we een oneindig debat over de vraag wanneer het menselijk leven precies begint - een debat dat trouwens veel weg heeft van de middeleeuwse twist over de hoeveelheid engelen die je op het topje van een naald kunt krijgen - en anderzijds zijn we bereid het leven van vrouwen in gevaar te brengen zonder dat er een haan naar kraait.

"Ethiek moet altijd vanuit een specifiek standpunt vertrekken en bij mij is dat een feministisch standpunt. Het is echt niet toevallig dat alleen feministische ethici zich een schandaal als dat rond Huang konden inbeelden. Wij wisten dat er voor de creatie van het schaap Dolly meer dan vierhonderd eitjes nodig waren geweest. Toen Huang dus beweerde dat hij elf stamcellijnen uit niet meer dan 130 eitjes had gemaakt werden we automatisch achterdochtig."

Is het creëren van chimaeren, waarbij menselijk DNA ingebracht wordt in een koeiencel een goed alternatief?

"Dat doet men trouwens niet alleen met koeien, maar ook met konijnen, al wordt het nog niet echt in de praktijk toegepast. Het gebruik van chimaeren maakt alleszins duidelijk dat er iets mis is met het oogsten van vrouwelijke eicellen zoals dit nu gebeurt, anders zou men niet op zoek gaan naar een alternatief. Op zich heb ik er niets op tegen, zolang de geproduceerde embryo's na maximaal twee weken maar vernietigd worden."

Het zal wel overdreven zijn, maar ergens doen deze oogstpraktijken denken aan de medische experimenten van de nazi's in de concentratiekampen. Hoe is het mogelijk dat we dit toelaten?

"Heel goeie vraag en er zit zeker een grond van waarheid in je vergelijking. Huang kon eitjes oogsten omdat hij macht had over zijn vrouwelijke onderzoeksters. In de Verenigde Staten kan het omdat eitjes en sperma buiten de orgaanwetgeving vallen. Een nier kopen of verkopen is illegaal, maar met eitjes of sperma kun je doen wat je wilt. Eitjes van 'gewilde' vrouwen - groot, blond, muzikaal aangelegd en atletisch - halen soms 50.000 dollar per stuk. Joodse eitjes halen ook een hogere prijs dan gemiddeld omdat bij de joden de afstamming via de moeder gebeurt en niet via de vader. Als je moeder Joodse was, ben jij het ook. Bovendien zijn Joodse vrouwen geneigd langer te studeren en een carrière uit te bouwen, zodat ze later aan kinderen beginnen en meer vruchtbaarheidsproblemen hebben.

"Binnen Europa valt vooral Spanje op door zijn ondermaatse regulering. Het is een gekende praktijk dat Britse, Duitse en Franse vrouwen naar Spanje trekken om daar eitjes te kopen. Er zijn daar ongeveer 250 vruchtbaarheidsklinieken waar je eitjes kunt kopen voor zo'n 900 euro per stuk. Roemenië en Griekenland kennen een vergelijkbare situatie. In deze landen worden de eitjes officieel alleen voor in-vitrofertilisatie (ivf) geoogst, maar je hoeft echt niet veel fantasie te hebben om in te zien dat ze net zo goed afgeleid zouden kunnen worden naar de stamceltechnologie.

"Er ontstaat stilaan een wereldhandel in eitjes en wat ik al een paar jaar voorspel lijkt de laatste tijd uit de komen: dat Afrikaanse vrouwen gelokt worden om hun eitjes af te staan. Voor stamceltechnologie heb je immers kernloze eicellen nodig. De genetische inhoud is er dus uit verwijderd, met uitzondering van een kleine hoeveelheid mitochondriaal DNA, maar dat speelt hier geen rol. Welke huidskleur de donor heeft, maakt dus niet uit. Eens de stamcelteams in staat zullen zijn de eitjes in te vriezen en nadien weer tot leven te wekken zullen we dus een eitjesstroom van zuid naar noord op gang zien komen, want in die landen is er helemaal geen sprake van wetgeving.

"We zullen dus een globale handel zien ontstaan. Het perverse gevolg daarvan is dat er een negatieve opbodspiraal op gang komt. Hoe minder regularisatie je hebt, hoe meer klandizie je aantrekt en dat geldt zowel voor het maken van auto's als voor het oogsten van vrouwelijke eicellen. Misschien wel nog meer voor dit laatste want ieder land wil wel een biotechfirma op zijn grondgebied."

Begin september ontstond er beroering nadat Gillian Lockwood bekendmaakte dat het invriezen en opnieuw ontdooien van eicellen perfect tot de mogelijkheden behoorde. Wordt uw doemscenario werkelijkheid?

"Zij zag het vooral als een manier voor vrouwen om op latere leeftijd nog een kind te hebben: op hun twintigste laten ze een eitje invriezen en vijftien jaar later kunnen ze het dan gebruiken. De meeste gynaecologen hebben echter grote twijfels bij de succesratio van dat soort ingrepen. Van handel in diepvrieseitjes voor stamceltherapie is hier echter geen sprake. Voorlopig is het nog altijd goedkoper om de vrouw in kwestie, bijvoorbeeld een Afrikaanse, naar het Westen te halen en haar eitjes hier te oogsten in plaats van die ingreep in Afrika uit te voeren en de eitjes in diepgevroren toestand naar hier te transporteren."

U pleit voor een stop op het oogsten van eitjes tot we meer inzicht hebben in de afwijkingen die veroorzaakt worden door de stimulatiebehandeling. Stel dat Europa daartoe overgaat, dan doen de Chinezen en de Indiërs toch nog altijd wat ze willen?

"Juist, en dat is een probleem, maar er speelt ook nog iets anders. Veel onderzoekers uit die landen zijn lid van het Royal College of Obstetricians and Gynaecologists omdat dit een erkenning is van hun beroep. Vijfenvijftig procent van de leden van die organisatie werkt bijvoorbeeld niet in Groot-Brittannië. Als deze Britse beroepsorganisatie het oogsten van eitjes zou verbieden of reguleren, zouden biotechfirma's het dus al een stuk moeilijker hebben om hun zin door te drijven.

"Iets gelijkaardigs zien we met het aftappen van navelstrengbloed. De navelstrengbloedbanken schieten tegenwoordig als paddenstoelen uit de grond omdat er een gigantische markt voor hen openligt. Iedere aanstaande moeder is immers een potentiële klant. Wat die banken aanbieden is het aftappen van het bloed tijdens de bevalling, bloed dat dan later dankzij de wonderen van de stamceltechnologie gebruikt zou kunnen worden om het kind te genezen. De kostprijs: 1.000 Britse pond, wat extreem veel geld is voor het afnemen van een bloedstaal.

"Het Royal College of Obstetricians and Gynaecologists heeft er van in het begin op gewezen dat dit de moeders in een gevaarlijke positie brengt. Het bloed dient immers afgetapt te worden tijdens de derde fase van de weeën, voor de placenta naar buiten komt, want anders wordt er niet voldoende bloed aangemaakt. Dat is nu net de fase waarin de vrouw de grootste kans heeft op een bloeduitstorting. Als de gynaecoloog zijn aandacht moet schenken aan het nemen van het bloedstaal worden de weeën misschien onnodig verlengd en wordt het risico op verwikkelingen voor de moeder groter. En voor de baby, want die heeft, zeker als hij vroegtijdig wordt geboren iedere druppel bloed hard nodig. Het Royal College vindt het afnemen van navelstrengbloed door de gynaecoloog daarom geen goede medische praktijk en heeft deze zomer een negatief advies de wereld ingestuurd.

"Bovendien werd al berekend dat - behalve in families waar er erfelijke bloedziekten heersen - slechts 1 op de twintigduizend baby's ooit nood zal hebben aan navelstrengbloed. Eigenlijk is er niets wat voor de private navelstrengbloedbanken zou kunnen spreken, maar als je hun folders leest, krijg je een heel ander verhaal. "Wij willen het beste voor je baby. Jij toch ook?", lees je dan. Een van die firma's heeft een brochure met daarop een foto van een moeder die haar peuter leert lopen met daaronder de tekst: "De dokters gaven Jessy 0 procent kans op overleven. Gelukkig hadden we haar navelstrengbloed en is ze nu nog in leven." En dat terwijl er misschien geen enkel verband is tussen die twee zaken.

"Als het Royal College zijn leden nu afraadt navelstrengbloed af te nemen, betekent dit dat de gezondheid van de vrouw en haar baby op de eerste plaats komt en niet de belangen van de private navelstrengbloedbank. Een vrouw mag navelstrengbloed geven als ze dat wil, vind ik, zolang het maar in een publieke bloedbank terechtkomt en het dus ook beschikbaar is om er anderen mee te helpen. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat je later beter het navelstrengbloed van een ander kunt krijgen dan dat van jezelf. Om de een of andere reden pakt het gewoon beter. Kijk, ik ben geen aanhanger van het luddisme of zo, ik weet ook dat het gebruik van navelstrengbloed of stamceltechnologie in het algemeen een goede zaak kan zijn. Het enige wat ik wens is dat er regulering komt, zodat misbruik tegengegaan kan worden."

Lichaam en eigendom, Donna Dickenson, Boom/Stichting Internationale Spinozaprijs, Amsterdam, 103 p.

In april komt Donna Dickensons nieuwe boek Property in the Body: Feminist Perspectives uit bij Cambridge University Press.

www.donnadickenson.net.

Hoe minder regularisatie er is, hoe meer klandizie je aantrekt. Dat geldt zowel voor het maken van auto's als voor het oogsten van vrouwelijke eicellenEen vrouw mag navelstrengbloed geven als ze dat wil, vind ik, zolang het maar in een publieke bloedbank terechtkomt en het ook beschikbaar is om er anderen mee te helpen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234