Woensdag 03/03/2021

STIJN VAN DE VOORDE

Stijn Van de Voorde is te horen op Studio Brussel en elke woensdag te lezen in Cult.

Af en toe probeert men ons nog eens stilte aan te smeren. Ik las deze week iets in een regionale krant over een stilteproject op een middelbare school. Enkele leerkrachten probeerden hun kleine melkbaardjes te overtuigen van het feit dat stilzwijgen aan de basis ligt van creatief succes. In de meer educatieve sferen is men nogal overtuigd van deze wet. Zo is er volgende week ook het Stiltefestival in Breda, een cultureel feest zonder klank voor de allerkleinsten. En dan zwijg ik nog over de stiltehoeve, de stiltetentoonstelling en de stiltewandeling. Sommige kunstenaars beweren dat stilte de max is. Het staat in schril contrast met de dictatuur van deze moderne tijden waarin alles jachtiger, korter en heviger moet. Trager is intenser. Soberheid siert. Samen stilvallen, wat is er mooier?

Ik zal u zeggen wat er mooier is dan vijf minuten stilte: vijf minuten goeie muziek. En dan geef ik maar één voorbeeld. Stilte valt op en het komt weleens (tijdelijk) van pas na een drukke werkdag, maar het is niet noodzakelijk interessant. Als het wordt gecultiveerd als het hoogst bereikbare hangt er stront aan de knikker.

Twee weken geleden speelde Friedl' Lesage in haar radioprogramma - op aanraden van een bevriende zenboeddhist - '4'33"' van avant-gardecomponist John Cage. Vier minuten en drieëndertig seconden stilte op de radio. Een schitterend initiatief, ik moest er alvast hard om lachen. Tot bleek dat sommige mensen het concept serieus namen, toen werd het plots griezelig.

Een luisteraar merkte op dat hij dankzij dit moment even kon ontkomen aan de waan van de dag. Dat vind ik raar. Mensen beseffen blijkbaar niet altijd dat ze ook zélf stilte kunnen creëren door gewoon de radio even uit te zetten. Als hun leven dan toch zo hectisch en waanzinnig is, zou ik hen bijna aanraden om de radio een uur uit te laten. Of zelfs een dag. Ik werk ook voor de radio. De dag waarop mijn luisteraars mij bedanken omdat ik niets zeg en geen muziek speel, ga ik mijn job in twijfel trekken.

Let op, het was een goede grap van Friedl'. Ze heeft er ook technisch haar best voor gedaan. Na vijftien seconde stilte op een VRT-net springt er normaliter een stiltedetector aan. Via een noodprocedure start er dan automatisch een willekeurig liedje. Een technicus heeft met één telefoontje naar de dienst stiltedetectie het systeem tijdelijk lamgelegd. Voor één keer werd geluidloosheid niet koelbloedig vermoord door iets vrijblijvend en oppervlakkig als... klank.

Officieel beweert John Cage dat zijn stiltecompositie geen mopje is. Hij plaatst het zelfs in de traditie van de oosterse filosofie. De intentie van de componist is van geen belang, en muziek - als pure klank - is gelijkgeschakeld aan het leven. De rol van de pianist in het stuk is cruciaal. De muzikant loopt naar de piano en raakt geen toets aan in vier minuten en drieëndertig seconden. Hij strekt wel driemaal zijn armen uit om aan te geven dat het stuk uit drie delen bestaat. Een chronometer helpt bij een precieze timing.

Enkel toevallig aanwezige en niet geënsceneerde omgevingsgeluiden zoals gekuch van het publiek, gefluister, een toekomende sms of een rommelende maag (die de avond voordien ruzie heeft gemaakt met enkele pittige kruiden uit de Aziatische keuken) zijn hoorbaar. Stilte bestaat niet zonder geluid. En bepaalde kunstzinnige projecten bestaan niet zonder een deftige uitleg. De ene mens wordt op dat gebied sneller serieus genomen dan de andere. John Cage had daar - tot zijn dood in 1992 - niet over te klagen.

Spijtig dat hij op 5 september 2001 de start van de uitvoering van zijn 'ORGAN2/ASLSP' niet mocht meemaken in het Duitse Halberstadt. Het langste muziekstuk ter wereld loopt af op 4 september 2640. De noot die nu gespeeld wordt, zal pas op 5 september 2020 naar een andere klank overgaan tijdens een groot klankevenement. Dat concept is bijna even ongemakkelijk als vijf minuten stilte. Ieder mens heeft het recht om zijn eigen waanzin au sérieux te nemen. Net zoals iedereen het recht heeft om er een knoert van een vraagteken bij te stellen.

In 2010 werd '4'33"' gecoverd door een supergroep bestaande uit leden van onder andere Orbital, Enter Shikari, The Kooks en Billy Bragg. Men vroeg om het nummer massaal te kopen waardoor de winnaar van het Britse X Factor op kerstdag niet op 1 zou staan in de hitlijst. Een sterk statement. Ik begrijp de boodschap. Maar zelfs in dit geval is enkele minuten stilte geen 1,29 euro waard. Ik kan u een lijst bezorgen van liedjes die het tienvoudige waard zijn.

Stilte is de klank die een iPod produceert als de batterijen op zijn. Punt. Voor de rest geloof ik in de kracht van het zwijgen. Ik zou er urenlang over kunnen spreken. En zingen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234