Dinsdag 30/11/2021

Bedreigde dieren

Stevenen we af op een zesde massa-extinctie?

De oostelijke gorilla is nog maar één stap verwijderd van extinctie. Beeld REUTERS
De oostelijke gorilla is nog maar één stap verwijderd van extinctie.Beeld REUTERS

Volgens Amerikaanse onderzoekers stevenen we af op een zesde massa-extinctie. Onheilsberichten over bedreigde diersoorten volgen zich intussen in sneltempo op. Recent nog was er slecht nieuws over de Afrikaanse olifant en kwam ook de oostelijke gorilla op de lijst terecht. Een teken aan de wand?

De rode lijst van de Internationale Unie voor Natuurbescherming (IUCN) telt vandaag 82.954 soorten, waarvan er 23.928 met uitsterven bedreigd zijn. Een zeer dynamische lijst, getuige de vele nieuwsberichten van de afgelopen maanden. Deze zomer werden de walvishaai en de vleugelkophamerhaai aan de lijst toegevoegd en verschoven de oostelijke gorilla en de Borneose Orang-Oetan naar de hoogste categorie. Anderzijds werd de reuzenpanda vorige week van de lijst geschrapt. Dat er heel wat beweegt op de lijst, mag duidelijk zijn.

Recent kwam er ook slecht nieuws uit Afrika. Los van elkaar brachten wetenschappers twee rapporten uit, waaruit bleek dat het met de aantallen van de Afrikaanse olifant erger gesteld is dan voorheen gedacht werd. Zou de Afrikaanse olifant uitsterven, dan is dat niet alleen slecht nieuws voor de Afrikaanse olifant zelf. Vrijwel in zijn eentje houdt de kolos de Afrikaanse ecosystemen in stand. Door zijn grote omvang, eet- en rondtrekgedrag is de olifant cruciaal voor de verspreiding van plantensoorten en de habitats van andere dieren.

“Als we er al niet in slagen de olifanten, onze levende dinosauriërs, te redden, dan vrees ik voor het lot van alle wilde dieren in Afrika”, zeiden de onderzoekers van Elephants Without Borders.

Veroorzaakt door de mens

Die vergelijking met de dinosauriërs, die 65 miljoen jaar geleden uitstierven, is niet uit de lucht gegrepen. Onderzoekers aan de universiteiten van Princeton, Stanford en Berkeley voorspelden vorig jaar dat we afstevenen op een zesde massa-extinctie. Tot nu toe kenden we er zo vijf, waarvan de laatste, die van de dinosauriërs, de bekendste is. Over de oorzaak is al veel gespeculeerd, maar algemeen wordt aangenomen dat de gevolgen van een meteorietinslag de dinosauriërs de kop kostte.

Ook de andere massa-extincties hadden een natuurlijke oorzaak. Alle werden ze veroorzaakt door de aantasting van ecosystemen door een veranderend klimaat als gevolg van een natuurramp, zoals bijvoorbeeld een vulkaanuitbarsting. Maar de zesde extinctie, die er volgens de Amerikaanse onderzoekers snel zit aan te komen, is veroorzaakt door de mens.

Bevolkingsgroei, consumptie en economie hebben natuurlijke habitats grondig gewijzigd of verwoest. Ontbossing voor landbouw en bebouwing, het invoeren van uitheemse soorten, uitstootgassen en andere giftige stoffen: het zijn maar enkele van de voorbeelden die de onderzoekers noemen.

Honderd keer sneller dan normaal

Zelfs op basis van zeer optimistische schattingen is duidelijk dat soorten vandaag ongeveer honderd keer sneller verdwijnen dan het normale cijfer in de periode tussen twee massa-extincties. Gemiddeld sterven in die periode 2 van de 10.000 soorten uit in honderd jaar, stellen de onderzoekers in het vakblad Science Advances. De afgelopen honderd jaar zijn echter 477 soorten verdwenen. Iets wat normaal 800 tot 10.000 jaar zou moeten duren.

Volgens Pascal Hablützel, biodiversiteitsonderzoeker aan de KU Leuven, bewijzen de cijfers dat de onderzoekers het bij het rechte eind hebben. “Er wordt gesproken van een massa-extinctie als er over een periode van ongeveer 2 miljoen jaar 75 procent of meer van de bestaande soorten uitsterven. Gezien de snelheid waarmee soorten nu verdwijnen, moeten we inderdaad van een massa-uitsterven spreken. Als het zo verder gaat, zitten we over enkele duizenden jaren, of zelfs nog veel sneller, aan die 75 procent.”

Reuzenpanda

Uit enkele succesverhalen - denk bijvoorbeeld aan de reuzenpanda - blijkt dat het mogelijk is om met grote inspanningen soorten te redden. Maar deze verhalen zijn volgens Hablützel niet representatief. “De reuzenpanda werd gered dankzij intensieve kweekprogramma’s”, zegt hij. “Het toont wel aan dat we enkele dieren kunnen redden, maar we kunnen niet voor elke soort een kweekprogramma opstarten.”

Het succesverhaal van de reuzenpanda toont aan dat het mogelijk is soorten te redden. Beeld anp
Het succesverhaal van de reuzenpanda toont aan dat het mogelijk is soorten te redden.Beeld anp

Wat we dan wel moeten doen? “De ecosystemen zelf beschermen. En op dat vlak is wel een vooruitgang te merken, maar het gaat veel te traag.”

Volgens de IUCN zijn vandaag ongeveer 41 procent van alle amfibieën en 26 procent van alle zoogdieren bedreigd. De gevolgen als die zouden verdwijnen, zijn moeilijk te overzien. “Een soort die uitsterft, kan je niet geïsoleerd bekijken”, zegt Hablützel. “Elke soort is verbonden met een heel netwerk van andere soorten. De ene is een voedselbron voor de andere. Als die wegvalt, kan heel het evenwicht van het ecosysteem verstoord worden.”

De honingbij: een klassiek voorbeeld van de 'diensten' van de natuur die we dreigen te verliezen. Beeld EPA
De honingbij: een klassiek voorbeeld van de 'diensten' van de natuur die we dreigen te verliezen.Beeld EPA

Het besluit van de Amerikaanse studie klinkt bijzonder cru - als deze soorten verdwijnen, wordt het leven op aarde bedreigd - maar helaas kan Hablützel ook dit niet ontkrachten. “Ik denk inderdaad dat we in grote problemen zullen komen. Als deze dieren uitsterven, verdwijnen er belangrijke systemen voor de mens. Een klassiek voorbeeld daarvan is het systeem van de honingbijen, die fel in aantal achteruitgaan.” Dat is problematisch omdat het grootste deel van onze gewassen afhankelijk is van de bestuiving door honingbijen.

Maar ook andere voedselbronnen dreigen te verdwijnen. Hablützel verwijst naar de zalm, die vroeger een belangrijke voedselbron was maar nu is uitgestorven in België. Overal dreigt een mindere visvangst door een lage visdiversiteit.

Naast voedseltekorten dreigen nog andere problemen. “De achteruitgang van roofvogelpopulaties is wereldwijd een groot probleem”, zegt Hablützel. “Want dat leidt tot een toename van knaagdieren, die ziektes kunnen overdragen. Minder diverse bossen produceren minder hout, en een soortenarme vegetatie kan minder CO2 opnemen."

Of zoals onderzoeker Gerardo Ceballos van de Universidad Autónoma van Mexico het stelt: “Als we dit zo laten verdergaan, zou het vele miljoenen jaren duren voor het leven op aarde zich herstelt. En onze soort zou wellicht als een van de eersten verdwijnen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234