Dinsdag 26/10/2021

Te paternalistisch?

Sterren zijn vernieuwd, nu nog de hulp

null Beeld CAMERA PRESS/Brian Aris
Beeld CAMERA PRESS/Brian Aris

Laat alle muzikale kanttekeningen en kritiek rond de nieuwe Band Aid even voor wat ze zijn. Wat wél hout snijdt: 'Te paternalistisch en clichébevestigend.' Omdat Afrika anno 2014 ook net iets meer is dan ellende en armoede. En dan rijst meteen ook de vraag: is dit soort ontwikkelingshulp nog wel van deze tijd?

"Afrika is verslaafd aan buitenlandse hulp. Als het continent er vandaag nog altijd zo beroerd aan toe is, dan is dat zelfs grotendeels te wijten aan al die hulpprogramma's." Toen de Zambiaanse econome Dambisa Moyo in 2009 haar boek Dead Aid - Why aid is not working and how there is a better way for Africa uitbracht, gooide ze daarmee geen knuppel maar een antitankgranaat in het hoenderhok. Moyo zou geen econome zijn mocht ze haar standaardwerk ook niet met de nodige cijfers illustreren, en die deden inderdaad vaak pijn aan de ogen. Zo becijferde ze dat de landen in Sub-Saharaans Afrika de voorbije veertig jaar zowat 300 miljard dollar aan buitenlandse hulp hadden geïncasseerd, terwijl ze er in die periode alleen maar armer op geworden zijn.

Moyo mag dan achteraf links en recht het verwijt gekregen hebben dat ze de man speelde met beide voeten vooruit, in se was haar boek niet meer dan een bevestiging van wat vele ontwikkelingseconomen al jarenlang fluisterden.

En zie, twee jaar later bogen honderden politici, vertegenwoordigers van ngo's en bedrijfsleiders zich in het Zuid-Koreaanse Busan zich over een centrale vraag: hoe maken we ontwikkelingshulp efficiënter? Brian Atwood, topman van het Development Assistance Committee van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) vatte het antwoord op die vraag daar even wijs als gevat samen: "Laten we om te beginnen stoppen met het over hulp te hebben."

"Het model dat we sinds de jaren zestig hanteren - zo veel mogelijk geld en kennis exporteren om ons model in de derde wereld te reproduceren - heeft overduidelijk niet goed genoeg gewerkt", beaamt ook Jelle Goossens van Vredeseilanden. "Ontwikkelingshulp is geen Noord-Zuidverhaal meer, maar een globaal verhaal. Het is namelijk onmogelijk om de armoede drastisch terug te dringen binnen ons huidig economisch model."

"Dat model heeft een groot deel van de wereldbevolking welvaart gebracht, maar we verbruiken er zo veel grondstoffen en mineralen mee, dat het onmogelijk toe te passen is op de drie miljard armen voor wie we werken. Dat zou catastrofaal zijn voor deze planeet. Ontwikkelingssamenwerking 3.0 moet dus anders, we zullen de problemen in de derde wereld nooit oplossen door massaal mensen en centen boven Afrika te droppen. Wij hebben Afrika zelf ook nodig om de globale problemen op te lossen. Dat besef leeft vandaag echt wel in de sector. We kennen de doelstellingen, we weten dat we met een globaal en duurzaam alternatief voor het huidige model op de proppen moeten komen, maar hoe pak je zoiets aan op het terrein?"

"Beseffen dat je moet innoveren is één ding, dat in de praktijk en op het terrein vertalen is nog iets heel anders. En dus werken we voorlopig nog vaak op basis van vele kleine projecten waaruit we lessen proberen te trekken en kennis op te bouwen. Nieuw is wel dat we daarbij almaar meer proberen samen te werken met grote bedrijven en andere partners die ook de duurzame kaart trekken, want alleen raken we er niet uit. De aanpak mag dan nog niet volledig vernieuwd zijn, de zoektocht naar nieuwe allianties, netwerken en specialisaties is dat zeer zeker wel."

null Beeld ANP
Beeld ANP

Simpel verhaal verkoopt

Van die inhoudelijke ommezwaai bij ngo's lijkt in de jaarlijkse campagnes of inzamelingsacties vooralsnog weinig te merken. En dus is het misschien ook niet zo verwonderlijk dat het grote publiek Afrika toch nog altijd associeert met uitgehongerde kinderen, een voortwoekerende ebola-epidemie en andere ellende? En er geen flauw besef van heeft dat zeven van de tien snelst groeiende economieën vandaag in Afrika te vinden zijn? "Dat klopt. Onze communicatie is de voorbije jaren niet mee-geëvolueerd met de inhoudelijke omslag, maar dat heeft ook zijn redenen," klinkt het.

"Campagnes moeten het hebben van goede marketing, en de klassieke aanpak maakt het ons gewoon een stuk eenvoudiger om de nodige centen binnen te halen. Want die blijven natuurlijk wel nodig. Een simpel verhaal werkt een stuk beter dan de boodschap dat we geld nodig hebben, omdat we willen bijdragen aan de vernieuwing van het hele systeem en een meer duurzame aanpak wereldwijd."

Er is dus wel degelijk plaats voor kritiek en zelfkritiek binnen de sector, maar ook leeft het besef dat je vooral het kind niet met het badwater moet weggooien. Want er is de voorbije decennia toch wel wat vooruitgang geboekt. Zo moet vandaag nog 'maar' één op de vijf aardbewoners het stellen met 1 dollar per dag. Veertig jaar terug was dat nog één op de drie, maar door de groei van de wereldbevolking is hun aantal in absolute cijfers wel min of meer gelijk gebleven. Ook de kindersterfte is behoorlijk geslonken, en de gemiddelde levensduur in derdewereldlanden is van 46 jaar naar 60 jaar gegaan.

"Desondanks lijden er anno 2014 nog altijd één miljard mensen honger, en dat voedt natuurlijk het gevoel van ontgoocheling en mislukking", stelt Jelle Goossens vast. "Alleen: waren de verwachtingen ook niet veel te hoog gespannen? En was het geen onzalig idee om een gigantisch complex probleem als extreme armoede alleen in het hokje van de ontwikkelingssamenwerking te parkeren? Om een brede dynamiek van economische en sociale ontwikkeling op gang te brengen, is er veel meer nodig. Ondernemingszin, goed functionerende overheden, een coherent internationaal beleid, noem maar op."

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Alle zonden

"Ik denk wel dat ook de ontwikkelingssector zelf deels aan de grondslag ligt van een aantal clichés en simplistische denkbeelden rond ontwikkelingshulp", stelt Huib Huyse. Hij leidt aan de KU Leuven de onderzoeksgroep duurzame ontwikkeling. "Al moeten we er in deze wel over waken de ngo's niet met alle zonden van Israël te beladen: in België zijn zij maar goed voor 10 procent van alle middelen die naar ontwikkelingssamenwerking gaan, de rest gaat naar bilaterale of multilaterale hulpprogramma's (de Belgische overheid en internationale instanties, FMI)."

"Ook daar zal dus het geweer van schouder veranderd moeten worden, alleen vrees ik dat er nog niet echt een nieuwe, zaligmakende visie op de te volgen weg bestaat. Er wordt vaak verwezen naar de impact van grote, heel sterk gefocuste initiatieven zoals pakweg de Bill Gates Foundation die regelmatig opzet, bijvoorbeeld in de strijd tegen malaria. Doordat zij daar dan heel veel geld tegenaan gooien, zetten Gates en co. inderdaad een en ander in beweging. Alleen gebeurt dit dan vaak parallel met al bestaande lokale systemen, waardoor die op hun beurt soms volledig scheefgetrokken raken en andere acties - die op langere termijn soms een pak duurzamer of rendabeler zijn - er onder gaan lijden."

Hoe het dan wel moet? "In eerste instantie moeten we komaf maken met de foute beeldvorming rond Afrika. De strijd aangaan met ebola is goed en levensnoodzakelijk, de indruk wekken dat je geen voet meer op het continent kunt zetten zonder dodelijk ziek te worden, slaat nergens op. Meer nog, het is zelfs bijzonder contraproductief, want ook vakantiegangers en privé-investeerders blijven dan weg, wat op langere termijn veel nefaster uitvalt."

"Daarnaast moeten we inderdaad structureler gaan werken: bedrijven aanspreken op hun rol en verantwoordelijkheid in de derde wereld, de consument meetrekken in dat verhaal, er voor zorgen dat er overal correct belastingen worden betaald. Ook het meer politieke karakter van ontwikkelingssamenwerking mag best iets meer in de verf worden gezet. Is het op langere termijn niet interessanter dat ngo's en regeringen in de derde wereld pleiten voor mechanismen die de lokale bevolking een soort basissysteem van sociale bescherming garanderen dan extra waterputten te bouwen? Is het niet zinvoller dat ziekenhuiskoepels hier samenwerkingsverbanden aangaan met ziekenhuizen daar, of dat onze onderwijskoepels hun knowhow rechtstreeks uitwisselen met scholen in het Zuiden? We moeten echt af van onze obsessie voor 'quick-wins', ten voordele van lange termijn-investeringen."

Huyse wil daarmee overigens absoluut niet gezegd hebben dat de rol van ngo's in ontwikkelingssamenwerking is uitgespeeld. "Ik denk dat er voor hen gewoon heel veel nieuwe kansen en uitdagingen op tafel liggen, als ze maar inzien dat ze stilaan af moeten van de vertrouwde projectaanpak. Er moeten dus lastige keuzes worden gemaakt, en als ik al één echt punt van kritiek heb naar hen toe, dan is het wel dat de verandering vandaag te traag gaat. Er moet dringend een tandje worden bij gestoken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234