Maandag 06/12/2021

Stephen Jay Gould

Erfelijkheid en evolutie zijn mede dankzij Gould belangrijke culturele en politieke thema's geworden

1941-2002

Een soort wetenschapper

T oen hij in Vlaanderen en Nederland schoorvoetend enige bekendheid verwierf, dankzij zijn deelname aan Wim Kayzers VPRO-reeks Een schitterend ongeluk, zo'n jaar of tien geleden, behoorde Stephen Jay Gould in de Verenigde Staten al tot de bekendste wetenschappers. Bekend zijn bij een groot publiek is niet vanzelfsprekend voor een bioloog, en de verenigde biologen mogen Gould dan ook dankbaar zijn dat hij hun wetenschap zo'n centrale rol heeft bezorgd in het publieke domein. Erfelijkheid en evolutie zijn mede dankzij Gould belangrijke culturele en politieke thema's geworden.

Van opleiding was Gould geoloog en zoöloog (hij was ook professor in die twee disciplines in Harvard) maar hij doceerde en publiceerde over paleontologie, evolutionaire biologie en de geschiedenis van de wetenschap. Naast meer dan duizend wetenschappelijke bijdragen publiceerde Gould boeken en tien verzamelingen stukken over de meest uiteenlopende onderwerpen, van de millenniumgekte tot dinosaurussen en IQ-tests.

In zijn eigen discipline was Gould op de eerste plaats een overtuigd darwinist, die zich in de Verenigde Staten verscheidene keren scherp uitsprak tegen wat men daar 'scheppingswetenschap' noemt, de pseudo-wetenschap die gelooft dat Darwin zich vergist en dat God minder dan tienduizend jaar geleden in één keer de hele wereld heeft geschapen. In een recent boek, Rock of Ages, onderzocht Gould het verschil tussen godsdienst en wetenschap en kwam hij (misschien toch iets te snel) tot de vaststelling dat de twee tot verschillende gebieden behoren en andere soorten uitspraken doen, zodat ze elkaar niet noodzakelijk moeten tegenspreken zolang iedereen zich tot zijn eigen gebied beperkt.

Vooral in zijn laatste monumentale boek, The Structure of Evolutionary Theory, blijkt dat Gould niet zomaar een evolutionair bioloog was. Juist over de theorie van Darwin verschilt hij grondig van mening met Richard Dawkins. Evolutie is voor Dawkins (zoals voor Darwin) een langzaam proces. Variatie in de genen zorgt, als je maar lang genoeg wacht, voor zichtbaar andere soorten. Gould vindt dat een fundamentalistische opvatting: zelf gelooft hij eerder in spectaculaire veranderingen gedurende een relatief korte tijd.

De laatste twintig jaar van zijn leven was Gould een van de weinige Amerikaanse 'publieke intellectuelen'. Hij verscheen regelmatig in kranten en op tv (zelfs in een aflevering van The Simpsons!), gaf belangrijke lezingen, kreeg prijzen en bleef publiceren over een duizelingwekkend aantal verschillende onderwerpen, altijd op een heel toegankelijke manier. Zijn grote liefde voor baseball (hij was een fan van de New York Yankees en schreef in 1999 een 'in memoriam' voor Joe DiMaggio) bezorgde hem beelden uit de dagelijkse realiteit. Voorts zorgde hij helemaal op het einde van een boek of een essay vaak voor een persoonlijke anekdote. Zo heeft hij het in Questioning the Millennium over een autist die met behulp van enkele simpele regels kan berekenen op welke dag van de week een bepaalde datum uit het verleden of de toekomst valt. Pas helemaal op het einde blijkt dat die autist Goulds eigen zoon is.

Gould moet hebben geweten dat hij niet lang meer te leven had. Hij kondigde zijn laatste column aan in Natural History, terwijl zijn recentste verzameling, I Have Landed, de ondertitel 'The End of a Beginning' kreeg. Structure of Evolutionary Theory is met zijn 1.500 bladzijden niet meer of minder dan een testament, een monsterboek waarin hij alle argumenten voor zijn interpretatie van de erfenis van Darwin nog eenmaal op een rijtje zet.

Al in 1982 werd Gould voor de eerste keer voor zijn kanker geopereerd. Hij schreef toen een mooi stuk over kanker en statistieken, waarin hij vertelt dat een co-wetenschapper op een congres had aangekondigd dat hun collega de operatie niet overleefd had. Gould eindigt zijn stuk met de beroemde persmededeling van Mark Twain in soortgelijke omstandigheden: "De berichten over mijn dood zijn fel overdreven." Twintig jaar later is de beroemde onderzoeker van het leven wel degelijk echt dood.

Geert Lernout

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234