Zaterdag 20/07/2019

Internationale politiek

Stemt Zuid-Afrika de corrupte ANC-kliek wel echt weg bij de verkiezingen?

President Cyril Ramaphosa op een ANC-meeting in Johannesburg. Beeld AP

Zuid-Afrika gaat woensdag naar de stembus. Hoewel het ANC weer lijkt te gaan winnen, staat er wel iets op het spel. Alleen met een klinkende overwinning kan leider Ramaphosa eindelijk afrekenen met de corrupte kliek in de oude anti-apartheidsbeweging.

Behoudt het ANC de macht?

Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) is onafgebroken aan de macht sinds anti-apartheidsstrijder Nelson Mandela in 1994 aantrad als eerste zwarte president. Komt daar na met de verkiezingen van woensdag een einde aan? Nee, peilingen wijzen uit dat het ANC wederom wint. Voor veel (zwarte) Zuid-Afrikanen blijft het ANC de partij die een einde maakte aan de rassendiscriminatie, en voorzieningen introduceerde zoals uitkeringen en gesubsidieerde behuizing.

Toch omschreef journaliste Genevieve Quintal de verkiezingen dinsdag in de krant Business Day als “de meest cruciale sinds de komst van het democratische tijdperk 25 jaar geleden”. President en ANC-leider Cyril Ramaphosa wordt namelijk uitgedaagd “op twee fronten”: door de oppositie natuurlijk, maar ook door geledingen in zijn eigen partij. Binnen het ANC woedt een felle strijd.

Een partijmeeting van de Economic Freedom Fighters (EFF) in Soweto. Beeld EPA

Ramaphosa zegt te willen optreden tegen corruptie in het ANC en het overheidsapparaat, corruptie die extreme vormen aannam onder zijn voorganger Jacob Zuma. Zuma staat inmiddels terecht maar zijn factie is nog steeds invloedrijk binnen het ANC en zou zelfs uit zijn op een val van Ramaphosa. Grote vraag is nu of Ramaphosa kiezers weet te overtuigen met zijn belofte om eindelijk schoon schip te maken, of dat kiezers menen dat het ANC sinds Zuma onherstelbaar is beschadigd.

Als de imagoschade leidt tot een flink ‘verkleinde’ absolute meerderheid voor het ANC, dan verzwakt volgens waarnemers de positie van Ramaphosa binnen zijn eigen partij, en daarmee zijn gezag om op te treden tegen de factie rond Zuma. Haalt het ANC trouwens verrassenderwijs géén absolute meerderheid, dan ligt coalitievorming met de oppositie in de lijn der verwachting. Na 1994 had Zuid-Afrika wel een paar jaar een regering van nationale eenheid – als overgangsmaatregel na de apartheid – maar een ‘normale’ coalitievorming zou een noviteit zijn.

Hoe ziet de machtsstrijd in het ANC er uit?

Cyril Ramaphosa volgde in december 2017 Jacob Zuma op als partijleider van het ANC. Dat gebeurde tijdens een splijtend partijcongres, waar Zuma zijn ex-vrouw steunde in haar kandidatuur. Ramaphosa’s nipte meerderheid als partijleider leverde hem in februari 2018 ook het presidentschap op, als plaatsvervanger van Jacob Zuma. In Zuid-Afrika kan de regerende partij tussentijds zo’n wisseling van de wacht doorvoeren. Maar Ramaphosa moet het sindsdien wel stellen met de nadrukkelijke aanwezigheid van Zuma-getrouwen om hem heen. De zeskoppige partijtop van het ANC is verdeeld tussen zijn kamp en dat van Zuma, wat Ramaphosa’s slagkracht beperkt.

Een bekende van Zuma is bijvoorbeeld Ace Magashule, tegenwoordig secretaris-generaal van het ANC en hoofdrolspeler in een recent boek met de veelzeggende titel Gangster state: unravelling Ace Magashule’s web of capture. In het boek zet journalist Pieter-Louis Myburgh uiteen hoe Ace Magashule met corrupte partners van Jacob Zuma samenspande bij het overnemen van posities in het openbaar bestuur voor eigengewin, wat in Zuid-Afrika bekendstaat als state capture.

Beeld AP

Cyril Ramaphosa kan een stevig mandaat van de Zuid-Afrikaanse kiezers gebruiken om de invloed van de Zuma-getrouwen sterker tegen te gaan. Onder Ramaphosa zijn al wel onderzoekscommissies tegen corruptie ingesteld en bestuurders van (semi-)overheidsinstellingen vervangen. Zuma-getrouwen vechten echter terug, zij willen hun patronagenetwerken behouden. Zij hebben ervoor gezorgd dat er verhoudingsgewijs veel Zuma-loyalisten op verkiesbare plekken zijn beland bij de huidige verkiezingen. De richtingenstrijd binnen het ANC voedt zelfs speculaties over een toekomstige partijsplitsing.

Hoe vallen de oppositiepartijen het ANC aan?

De verkiezingen draaien ook om economie, werkgelegenheid en nutsvoorzieningen zoals het haperende stroomnetwerk. Onder Jacob Zuma stagneerde Zuid-Afrika in veel opzichten. Beleggers verloren vertrouwen. De werkloosheid is officieel ruim 27 procent. Zuid-Afrika’s extreme misdaadniveau – deels gevoed door de economische problemen – blijft ook een onderwerp.

De grootste oppositiepartij, de Democratische Alliantie (DA), gelooft in een liberaal beleid voor het scheppen van banen en van inkomsten voor sociale voorzieningen. De van oorsprong ‘witte’ partij doet haar best ook zwarte en gekleurde kiezers te trekken. De DA behaalde bij de vorige landelijke verkiezingen 22 procent. In 2016 veroorzaakte ze bij lokale verkiezingen een schok door behalve in haar ‘thuisbasis’ Kaapstad het burgemeesterschap te veroveren in andere grote steden. De partij profileert zich met ‘schoon’ bestuur en trok profijt van de schandalen rond Zuma. Analisten betwijfelen of de DA de opgaande lijn weet door te trekken: de partij kan zich op dit punt minder duidelijk afzetten tegen Cyril Ramaphosa.

Mmusi Maimane van de Democratische Alliantie (DA), de grootste oppositiepartij. Beeld AFP

Aan het andere einde van het spectrum staan de Economic Freedom Fighters (EFF) van Julius Malema. De EFF bepleit ingrijpende landonteigening en nationalisering van bijvoorbeeld Zuid-Afrika’s grondstoffenmijnen. De partij zegt zo de ongelijkheid uit de apartheidsperiode te willen corrigeren. Bij de vorige verkiezingen kreeg de EFF 6 procent, een percentage dat naar verwachting zal oplopen, al twijfelen sommige Zuid-Afrikanen aan de bestuurlijke capaciteiten van de ontregelende EFF. Afgevaardigden van de partij verstoren soms zittingen van het parlement. Partijleider Malema werd in 2012 uit het ANC gezet na een veroordeling wegens een haatspeech. Hij had bij een rally Shoot the Boer gezongen, uit een oud anti-apartheidslied. ‘Boer’ verwijst onder meer naar de witte, Afrikaans sprekende minderheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden