Dinsdag 27/07/2021

Referendum Italië

Stemmen over wet is stemmen over Renzi

De Italiaanse premier Matteo Renzi. Beeld AFP
De Italiaanse premier Matteo Renzi.Beeld AFP

Italiaans premier Matteo Renzi heeft zijn politieke toekomst gekoppeld aan een referendum over een grondwetswijziging. Bij een nederlaag dreigt een nieuwe Europese crisis. De pro's en contra's voor Renzi op weg naar 4 december.

Ja-stem

De frustratie over de stroperige besluitvorming in Rome zit diep bij de Italianen. Een voorbeeld: de wet die het registreren van homostellen mogelijk maakt, kon dit jaar pas worden afge­hamerd nadat de Senaat meer dan 6.000 amendementen had ingediend. Het wetsvoorstel is talloze keren heen en weer gekaatst tussen de Kamer en de dwarse Senaat, wegzakkend in een drijfzand van steeds weer nieuwe komma's.

De wens de Italiaanse stroperigheid aan te pakken is net zo oud als de Italiaanse stroperigheid zelf. Alleen gebeurt het nooit, constateerde Matteo Renzi (41) toen hij op het politieke toneel verscheen. De jongste Italiaanse premier ooit mat zichzelf de bijnaam Il Rottamatore aan, oftewel 'de sloper', vanwege zijn ambitie het oude, vastgeroeste Italië af te breken. De oplossing is volgens hem simpel: op 4 decem­ber kan Italië de last van het verleden van zich afschudden met een ja-stem tijdens het referendum over de grondwet.

De keuze gaat over het wijzigen van 47 van de 139 grondwetsartikelen uit 1948. Veruit de meest besproken wijziging is de inperking van de macht van de Senaat. Nu nog hebben beide kamers in het parlement dezelfde macht. Alle wetten moeten inhoudelijk worden besproken én goedgekeurd in zowel de Kamer van Afgevaardigden als de Senaat. Bij een ja-stem verdwijnt die identieke macht.

Niet alleen hebben senatoren straks minder te zeggen, ook blijven er van de 315 slechts 100 over. Zij worden niet meer direct verkozen, zoals nu het geval is, maar geselecteerd uit een poule van regionale politici. Van hun royale salaris blijft een onkostenver­goeding over.

"Het is niet zo dat die hervormingen Italië in één klap repareren, maar je kunt wel stellen dat het tweekamerstelsel de besluitvorming oneindig vertraagt", zegt James Dennison van het European University Institute in Firenze. "Het tweekamersysteem ontstond in een tijd dat er slechts twee partijen serieus meedongen naar de macht: christendemocraten en communisten. Met de puinhopen van het fascisme nog nasmeulend was de nieuwe grondwet vooral een poging de absolute macht uit de handen van de een of de ander te houden. Maar de politiek is zo versplinterd dat de parlementaire geschiedenis wemelt van lijst­verbindingen, afscheidingen, fusies en splinterpartijen."

Het is in zo'n politiek landschap al moeilijk een wet door één kamer te loodsen, laat staan door twee, zegt Vincenzo Scarpetta van denktank Open Europe. Niet voor niets versleet Italië de afgelopen 69 jaar 63 regeringen. Het referendum kan daar verandering in brengen.

Niet alleen Renzi wil dat. Al decennia staan dit soort hervormingen op verlanglijstjes. Sterker nog: een referendum leek in eerste instantie onnodig, omdat de benodigde meerderheid aanwezig was. Tot de partij van Silvio Berlusconi haar steun introk, waardoor 50 miljoen Italianen over twee weken mogen stemmen. "Twee jaar geleden stond 70 procent van de ondervraagden positief tegenover de grond­wets­­wijzigingen", zegt Dennison. Maar inmiddels heeft het nee-kamp bij alle peilingen een voorsprong van gemiddeld 4 procent. "Het is duidelijk te zien wanneer de stemming omsloeg", weet Dennison. "Op 12 januari."

De Italiaanse premier Matteo Renzi. Beeld AFP
De Italiaanse premier Matteo Renzi.Beeld AFP

Nee-stem

Het is dinsdag 12 januari als Matteo Renzi zijn eigen ruiten ingooit. Vol zelfver­trouwen zegt hij tegen Repubblica TV dat "wanneer ik verlies, ik niet alleen aftreed, maar ook de politiek verlaat". In de dagen erna buitelen politiek commentatoren over elkaar heen om die opmerking te duiden. Een blunder, zegt de een. Een inschattingsfout, zegt de ander. Een flater, een stommiteit, pure zelfoverschatting.

Sinds Renzi zijn lot aan de uitslag verbond, is de geest uit de fles. "In de peilingen is te zien dat zowat 15 procent van de ja-stemmers sindsdien van mening is veranderd", zegt James Dennison van het European University Institute. Tekenend is de verandering die de bijnaam van Renzi heeft ondergaan. Ging hij als 'de sloper' - Il Rottamatore - door het leven, dan klinkt de voorbije weken steeds vaker een nieuw alias: Il Rottamando, hij die gesloopt wordt. Dennison: "Dit referendum gaat niet alleen over de grondwet, maar ook over Renzi. We zien dat hoe meer de kiezer het referendum aan hem koppelt, hoe minder hij geneigd is ja te stemmen."

Renzi's populariteit staat onder druk omdat hij zijn beloften volgens kiezers te langzaam inlost, zegt Vincenzo Scarpetta van de denktank Open Europe. "Toen hij in 2014 aantrad, beloofde de premier snel en radicaal te hervormen. Maar daar komt te weinig van terecht, vinden kiezers. Aangewakkerd door de oppositie laten zij zich inspireren door de triomf van het onbehagen in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten."

Nu is er in Italië genoeg reden tot onvrede. Pak er een willekeurig cijfer bij en het valt matig tot slecht uit. De werkloosheid is hoog, vooral onder de jeugd. Hetzelfde geldt voor de staatsschuld, het aantal belastingontduikers en de enorme kosten van het logge staatsapparaat. Eigenlijk is alleen de groei van het nationaal inkomen laag, net als het aantal gezonde banken. Het is niet allemaal de schuld van Renzi, maar toch zullen veel kiezers daardoor tegen het establishment stemmen, zegt Scarpetta.

Maar er zijn meer redenen voor een nee. Intel­lectuelen die tegen stemmen, omdat 1 van de 47 wetswijzigingen hen niet aanstaat. Kiezers die tegen de EU stemmen, al heeft die er niets mee te maken, kiezers die angstig naar de migratiestroom kijken en kiezers die zich niets aantrekken van de politiek en traditiegetrouw luisteren naar de priester, tv-presentator of maffiabaas.

De brede tegenstand zie je ook terug in Rome. Daar pleiten zowel extreemrechts als vrijwel alle partijen op links voor een nee. Beppe Grillo, leider van de grootste oppositiepartij, de Vijfsterrenbeweging, eist zelfs een nee van zijn electoraat, waarmee hij hetzelfde stemadvies geeft als zijn gezworen vijand Berlusconi.

"Zelfs prominenten uit zijn eigen partij keren zich langzaam tegen Renzi", zegt Dennison. "Het geeft aan dat de stemming al lang niet meer over het oorspronkelijke onderwerp gaat." Na veel mislukte pogingen het referendum los te koppelen van het functioneren van Renzi, herhaalde hij vorige week toch zijn belofte af te treden als het nee-kamp wint.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234