Woensdag 27/10/2021

Steekpartij voor de spiegel

De hysterische morele verontwaardiging ten aanzien van jonge daders maakt hen tot de gemakkelijke zondebok, waardoor we denken dat we het ons kunnen veroorloven de hand niet in eigen boezem te steken

Els Dumortier en Jenneke Christiaens over de morele verontwaardiging na de Gentse steekpartij

Els Dumortier en Jenneke Christiaens doceren aan de Faculteit Recht en Criminologie (Vakgroep Criminologie) van de VUB.

'Zinloos geweld bij jongeren stijgt", aldus de Leuvense criminoloog Johan Deklerck (DM 6/9). Die stelling moet blijken uit een nog niet gepubliceerd onderzoek van het Leuvens Instituut voor Criminologie. We kijken alvast reikhalzend uit naar dat onderzoek. De stelling bevat immers twee beweringen die veel minder evident zijn dan ze op het eerste gezicht lijken.

Ten eerste is er het concept 'zinloos geweld'. Wat moeten we daar nu eigenlijk precies onder verstaan? Johan Deklerck verwijst naar iemand "volstrekt onschuldig" die "wordt aangevallen en daarbij het leven laat". Echt verhelderend is die omschrijving niet. Maar vooral, er schuilt een gevaar in. De omschrijving van het slachtoffer als 'volstrekt onschuldig' versterkt de polarisatie tussen dader en slachtoffer. Je moet wel een 'monster' zijn om een 'volstrekt onschuldige' zomaar neer te steken. Het creëert een fundamentele dichotomie tussen zij en wij: zij de monsterlijke daders en wij de brave burgers-mogelijke slachtoffers.

"Het kan nu echt iedereen zijn en niemand kan het voorspellen", aldus Deklerck. Door het onvoorspelbare karakter van de daad te benadrukken wakkert men in één beweging de maatschappelijke angst en moral panic rond dit "fenomeen" aan. Maar er is meer. Het hanteren van het concept 'zinloos geweld' stelt boudweg dat dit soort geweld "onbegrijpelijk" is, dat dit soort geweld geen "zin" en dus geen betekenis heeft. Het gaat erin als zoete koek bij de media en dus bij het publiek. Dat lijkt ons, zeker wat betreft het voorval in Gent, wat snel door de bocht. Immers, daardoor negeert men dat gewelddaden plaatsvinden in een context - binnen een verhaal - waarin het gebeuren moet worden begrepen. Het is echter essentieel dat daaraan niet wordt voorbijgegaan. En dit in de eerste plaats voor slachtoffer én dader, met het oog op de verwerking van het gebeuren. Maar ook maatschappelijk, om te begrijpen wie we zijn en hoe we samenleven.

Ten tweede is er de bewering dat zinloos geweld "bij jongeren stijgt". Slecht nieuws dus want het probleem verergert. Maar is dat wel zo? Elke criminoloog weet dat het bijzonder moeilijk is om stellingen over stijgende criminaliteit hard te maken. Zo kan een toename in het aantal politieagenten al een toename in het aantal geregistreerde misdrijven veroorzaken. Er kunnen immers meer misdrijven worden ontdekt en afgehandeld. Dat betekent echter niet dat er daarom ook meer misdrijven worden gepleegd. De stelling dat geweld onder jongeren stijgt, werd dan ook tot op heden niet bewezen. Het zou echter verkeerd zijn te denken dat iets wat (nog) niet kan bewezen worden, daarom niet bestaat en dus ook geen probleem kan opleveren. In die zin wensen we wel degelijk stil te staan bij het mogelijk veranderende (toenemend zinloze) gewelddadig gedrag van onze jeugd. De belangrijkste vraag die dan spontaan opborrelt, is: waarom?

Maar de vraag zo stellen bevat onmiddellijk een valkuil. Immers, ze wekt de indruk dat het probleem bij de jeugd ligt, en alleen bij de jeugd. En daarbij willen we alvast hulde brengen aan Bernard Dewulf voor zijn prachtig stukje vrijdag in de krant. De mediahetze, de enge aandacht voor "het geweld van de jeugd van vandaag", doet geloven dat het probleem bij hen (de jeugd) ligt. Morele verontwaardiging zet de toon. De 'hongerige' media schrijven al te graag over 'gewelddadige jongeren'. Sensatie verkoopt té goed... Dat jongeren daarbij micro's onder de neus gepropt krijgen, achtervolgd worden en uitgehoord, zijn bijkomstige noodzakelijkheden? De foto in de krant is inderdaad als een spiegel die onze maatschappij wordt voorgehouden.

Kijk in die spiegel... en wat zie je: is geweld wel een jeugdprobleem? Hoe zit het met het gewelddadige gedrag bij volwassenen? Misschien stijgt dat op een veel verontrustender manier dan bij jongeren. Kijk hoe we als volwassenen omgaan met elkaar in het verkeer. Kijk hoe uitzinnig voetbalfans (zinloos?) tekeergaan op de tribunes. Zie hoe volwassenen in nationale of internationale conflicten haast zonder met de ogen te knipperen zwaar geweld plegen. Zie hoe zonder probleem volwassen, stemgerechtigde burgers de gewelddadige (ex-)commissaris De Bie, of partijgenoot 'Rob Klop', tot vertegenwoordigers van het volk kronen. Of moeten we het in elkaar slaan van allochtone medeburgers of een (ex-)vrouw als een uiting van 'zinvol geweld' zien?

Wanneer geweld in de kijker komt, dan getuigen volwassenen (mensen) van een zeer twijfelachtige ambiguïteit. De hysterische morele verontwaardiging ten aanzien van jonge daders maakt hen tot de gemakkelijke zondebok of folk devil, waardoor we denken dat we het ons kunnen veroorloven de hand niet in eigen boezem te steken. Durf dus in de spiegel te kijken. Als er, om het in de woorden van Johan Deklerck te zeggen, een "existentieel leerproces" noodzakelijk is en inderdaad geen "moraliserend preekonderwijs", laten we dan eerst bij onszelf (en onze samenleving) beginnen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234