Maandag 01/03/2021

Stedelijke kwaliteit als cultuur

Antwerps stadsbouwmeester Kristiaan Borret is winnaar van de Cultuurprijs architectuur, goed voor 12.500 euro. Hij 'zorgde voor een kwalitatieve sprong in het ruimtelijk beleid van Antwerpen en vervult zo een voorbeeldrol in Vlaanderen', aldus de jury. Of dat zo blijft, is onzeker.

Antwerpen is de eerste, en nog steeds enige Vlaamse stad die al in 1999 met René Daniels een 'stadsbouwmeester' aanstelde. Kristiaan Borret volgde hem in 2006 op. De stadsbouwmeester moest de kwaliteit van het ruimtelijk beleid van 't Stad opvijzelen. Dat kan door zijn statuut van (relatief) onafhankelijk adviseur: al betaalt de stad zijn salaris, hij is geen ambtenaar. Vanuit zijn eigen inzichten kan hij anderen, ook politici en ontwikkelaars, bevragen en bijsturen.

Een recente evaluatie stelt vast dat Borret die taak met glans vervulde. Hij wist met zijn team iedereen, van stadsdiensten over bestuur tot private partijen, warm te maken voor een coherente stadsvisie. Opdrachtgevers stonden plots voor een bestuur dat uit één mond sprak. Het rapport merkt op dat hij desondanks geen dictator is. Borret staat voor diepgaande gesprekken en onderbouwde argumenten. Hij kan uitgesproken kritisch zijn, maar blijkt nooit te beroerd om andere standpunten te begrijpen en eventueel ook te volgen. Hij is nooit de 'vijand'.

Jurgen Van Bogaert, ontwikkelaar bij Cores Development, vroeg hem daarom zelfs om een wedstrijd te organiseren voor een privéproject langs de Singel. "Het was hels om de juiste balans te vinden tussen een project met een smoel en de kwaliteit van individuele appartementen. Diepgravende discussies hebben geleid tot de keuze voor de laureaat die daaraan het best voldeed. De roddel dat Borret bij wedstrijden favorieten zou voortrekken, wil ik daarom ontkrachten. Mijn financiële directeur is wellicht niet zo blij met zijn inbreng, want hij haalde wel vaker enkele bouwlagen, en dus winst, weg. Maar de kwaliteit steeg sterk, zodat de finale rekening toch weer in evenwicht was." Wat denkt Kristiaan Borret daar zelf over?

In uw mission statement beklemtoonde u dat ruimtelijke kwaliteit een uitspraak is die via gesprek tot stand komt. Hoe werkt dat?

Kristiaan Borret:"Of een gebouw goed is, hangt af van de context. Een volledig beglaasde gevel kan op de ene plek een zegen en op de andere een miskleun zijn. Ware kwaliteit bekom je volgens mij niet door regels af te vinken. Die voorkomen enkel blunders. Ik hecht daarom veel belang aan een onderbouwd gesprek met collega's en de architect of de opdrachtgever. Je moet oor hebben voor de expertise van anderen. Mijn mening vormt zich in die wisselwerking. Als zo'n gesprek met open geest en met argumenten verloopt, dan is er nadien doorgaans consensus over kwaliteit op een bepaalde plek."

Hoe groot kan uw onafhankelijkheid zijn als de stad uw loon betaalt?

Kristiaan Borret:"Onafhankelijkheid is cruciaal voor mij. Ze sluit aan bij de integriteit en transparantie die ik nastreef. Toch is ze relatief. Als je enkel kritiek levert en daar dan nog via de pers lucht aan geeft, ziet men je op de duur als een te mijden lastpost. Zo verlies je impact. Als je nooit kritisch bent, verword je echter tot een bloempot. Dan moet je deze job niet willen. Ik koorddans dus tussen beide uitersten. Ik verkies echter kwaliteit te stimuleren achter de schermen, bij de start van een proces; eerder dan op het einde te roepen dat het niet deugt. Dat vereist wel dat je van bij de start bij dossiers betrokken bent."

Manu Claeys, woordvoerder en voorzitter van stRaten-generaal, wijst op de zwakte in die strategie.

Manu Claeys:"In 2007 stelde minister Dirk Van Mechelen een internationale kwaliteitskamer in om te oordelen over de ontwerpen voor de Lange Wapper. Daar liet Borret, maar hij niet alleen, zich terugdringen in een discussie die vooral over de esthetiek van de brug ging. Ten gronde ging het er echter over dat onder andere het Eilandje naar de filistijnen geholpen werd. Later onderschreef hij ons standpunt, maar zonder in de bres te springen. Wellicht komt dat doordat hij zich meer thuisvoelt in een gesprek onder professionals, en daar ook zeer competent in is. Een publiek gesprek ligt hem minder."

U zei ooit dat u geen stad wil vol B-projecten van A-architecten. Hoezo?

Borret:"Sterarchitecten hebben wereldwijd gigantische opdrachten. De schaal van onze projecten kan zich daar zelden mee meten. Dan trek je beter architecten aan die zich volledig engageren, ook al zijn ze in naam 'slechts' sub-top. De Zwitserse architect Roger Diener kwam bijvoorbeeld zelf de kleuren van de woontorens aan het Kattendijkdok bespreken. Of je kiest Belgische architecten. Daar zitten ook toppers tussen, maar ze zijn als vanzelf lokaal betrokken."

Wat beschouwt u als uw belangrijkste verwezenlijking?

Borret:"Wij hebben de ambities in Antwerpen verbreed en verdiept. We werken niet enkel voor de stad. Veel bouwheren, zelfs privé-ontwikkelaars, doen op ons een beroep. We organiseren nu jaarlijks zo'n 30 wedstrijden. We lieten ook een meer complete opvatting over architectuurkwaliteit wortel schieten. Men begrijpt nu dat het niet altijd gaat om het object op zich. Leefbaarheid, duurzaamheid, aandacht voor de publieke ruimte tellen evenzeer. Zo hielden we ook voor nieuwe containerparken een wedstrijd. Dat is een alledaagse voorziening, maar ook dan is een goed ontwerp welkom."

De toekomst van de stadsbouwmeester lijkt echter onzeker. Het nieuwe stadsbestuur zet meer in op thema's als onderwijs en veiligheid dan op stadsontwikkeling. Ook succesvolle autonome gemeentebedrijven als Stadsplanning (dat onder meer Park Spoor Noord realiseerde) krijgen minder armslag. Manu Claeys merkt op dat Borret een grote rol speelde in hun succes: "Hij dekte hen af voor het bestuur wanneer zij daarmee van mening verschilden. Hij zorgde dat de discussie gaande bleef. Hij hield zo stedelijke kwaliteit steeds op de agenda."

Manu Claeys besluit: "Ondanks mijn kritiek staat Kristiaan Borret wel voor een cultuur waarin alle partijen, over meningsverschillen heen, open met elkaar praten. Beslissingen werden transparant beargumenteerd. Sinds de 'regimewissel' lijkt 'de markt' weer aan zet te zijn. Dan beland je al snel weer in achterkamerpolitiek, zonder debat met de velestakeholdersvan een stad. Als Borret sterker zijn rol als publieke figuur opneemt, kan hij een dam opwerpen tegen zo'nwerdegang."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234