Maandag 29/11/2021

Staren in de afgrond met Angela Merkel

Onthoudt de geschiedenis de Duitse bondskanselier Angela Merkel als de Europese leider onder wiens hoede de euro, de eurozone en de Europese Unie niet onbreekbaar blijken te zijn?

Wat als we de Grieken nu eens uit de eurozone gooien? Op een moment dat het idee nog een taboe is - in de zomer van 2012, na het vorige hoogtepunt in de Griekse schuldencrisis - heeft de Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schäuble (CDU), zijn analyse al klaar. De vroegere Amerikaanse minister van Financiën Timothy Geithner doet het relaas in zijn boek Stress Test (2014). Schäuble probeert Geithner, en dus het kabinet-Obama, aan zijn kant te krijgen in een privégesprek op het chique Duitse waddeneiland Sylt.

Een grexit, zo doceert de Duitse minister, zou mogelijk maken dat de Duitsers de eurozone weer financieel wilden bijspringen, omdat ze dan niet meer het idee hadden dat ze hun geld over die corrupte en luie Grieken moesten uitstorten. Tegelijk zou een Griekse uitsluiting de andere eurolanden zo de daver op het lijf jagen dat ze ook met geld over de brug zouden komen om de munt van de ondergang te behoeden. In zijn boek noemt Geithner, die het - zoals vele economen - helemaal niet eens is met Europese austerity-focus, de ideeën van Schäuble "angstaanjagend".

Briljant en brutaal

Fast forward naar vorige week, maandag 22 juni. Hoop bevangt waarnemers bij de start van alweer een cruciale vergadering van de Eurogroep, de ministers van Financiën van de eurozone. De Griekse regering heeft dan toch een eigen voorstel voor hervormingen neergelegd. Vele Europese leiders zien er een doorbraak in. Niet zo Schäuble: "Ik heb nog geen nieuwe voorstellen gezien", moppert de Duitser.

"Ik zie niet hoe wij fatsoenlijk de eurotop kunnen voorbereiden zonder serieuze voorstellen." Samen met het IMF zal Schäuble de daaropvolgende dagen elke toegeeflijkheid aan de Grieken wegvlakken.

De mondigheid van de even briljante als brutale Schäuble staat in contrast met de relatieve discretie van zijn regeringsleider, Angela Merkel. De Duitse bondskanselier is zonder veel twijfel de machtigste politica van Europa. Als de Amerikaanse president Barack Obama zich zorgen maakt over het Griekse drama, dan belt hij - zoals eergisteren - niet met EU-president Donald Tusk, wel met Merkel. Achter de schermen spande Frau Merkel zich de voorbije maanden in om een deal met de Grieken mogelijk te maken. Zo kon ze zelfs een redelijke vertrouwensband met de Griekse premier Alexis Tsipras uitbouwen.

Maar in het openbaar houdt Merkel het liever bij algemeenheden. Zoals ook gisteren, toen ze van een toespraak voor de zeventigste verjaardag van haar partij gebruikmaakte om zich tegenover de Grieken toch weer wat inschikkelijker te tonen. Merkel zei dat de EU "meer dan bereid" is om de gesprekken met Griekenland te hervatten. Maar ook dat de Grieken wel moeten 'bewegen' om uit deze impasse te komen. "Als we in Europa geen compromissen meer willen sluiten, dan is Europa verloren. En hetzelfde geldt voor de gezamenlijke munt: als de euro faalt, dan faalt Europa." Het klinkt ernstig, maar het blijft een uitspraak waarmee je alle kanten op kunt.

Weinig ruimte voor empathie

Merkels publieke terughoudendheid weerspiegelt haar eigen twijfel over de Griekse kwestie. Zoals elke Duitse democratische leider is ze beladen met de gedachte dat Duitsland niet voor de derde maal in dik honderd jaar aan de basis mag liggen van de versplintering van Europa. Anderzijds biedt een kritische publieke opinie weinig ruimte voor empathie met de Grieken. Die worden zowel in de ernstige als in de populaire conservatieve Duitse pers weggezet als bedriegers en zakkenvullers. En Merkel is nu eenmaal niet het type leider dat tegen de dominante opinie ingaat.

Toch zal ze de gids moeten zijn op het onbetreden pad, wanneer straks met Griekenland voor het eerst een land uit de eurozone en zelfs de EU zou verdwijnen. In elke Europese hoofdstad wordt koortsachtig gewerkt aan plannen B. De waarheid is dat niemand precies weet wat er te gebeuren staat. Het is staren in een afgrond, met de bondskanselier op kop.

Er valt veel voor te zeggen dat het juist Merkels behoedzame koers is geweest die de Grieken nu de das dreigt om te doen. Toen in 2010 de Griekse crisis losbarstte, was het vooral de Duitse bondskanselier die erop aandrong om ook het Internationaal Muntfonds bij het noodplan te bedenken. Tegen de wil in van de Franse president Nicolas Sarkozy en ECB-voorzitter Jean-Claude Trichet in, naar verluidt, omdat die geen glansrol wilden voor de toen nog 'presidentiële' Franse IMF-baas Dominique Strauss-Kahn.

Merkel wilde het IMF er toch bij omdat deze technocratische buitenstaanders de Grieken in het gareel moesten houden. De gevolgen zijn ernaar: toen de EU-landen vorige week naar een vergelijk leken te schuifelen, trok IMF-chef Christine Lagarde hen weer op hun onverzettelijke positie.

Met discrete instemming van minister Schäuble allicht. Die heeft nooit blijk gegeven van veel compromisbereidheid. Hij lijkt mettertijd een bijna fysieke afkeer te hebben ontwikkeld van zijn Griekse dandyeske ambtsgenoot Yanis Varoufakis, en vindt makkelijk bondgenoten bij eurolanden die zelf eerder wel een harde sanering hebben overleefd. Dat geen van die besparingsoperaties zo groot en zo snel is verlopen als de sanering die de Grieken de voorbije vijf jaar vruchteloos hebben doorgevoerd, wordt daarbij weleens vergeten.

Morele betekenis

Door enigszins op de achtergrond te blijven, heeft Merkel vrije baan gelaten aan hardliners zoals Schäuble. Dat heeft de toon in de Duitse opinie op zijn minst niet verzacht. Dat is niet onbelangrijk. De grote Duitse economie heet de 'motor' van de Europese welvaart te zijn. Dat verleent de Duitse politieke leiders groot gezag, waar kleinere lidstaten graag hun koers op afstemmen. Dat is zeker zo in een monetaire unie, waar formeel politiek eengemaakt leiderschap ontbreekt en waar de Poolse EU-president Donald Tusk de handen van af lijkt te hebben getrokken. Dat, overigens, in tegenstelling tot zijn voorganger Herman Van Rompuy (CD&V).

In de Duitse taal heeft 'Schuld' net als in het Nederlands behalve een financiële ook een morele betekenis. Precies omdat iedereen naar Berlijn kijkt als het ergens regent in Europa, heeft die financiële moraal de toon gezet. Ten koste van de Griekse bevolking, die de wetmatigheid moet ondergaan dat je geen met schuld overladen land beter maakt door alleen te besparen. Want in de calvinistische ethiek moet boontje nu eenmaal altijd om zijn loontje komen, wat de economische logica verder ook wil.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234