Vrijdag 27/11/2020

InterviewCatherine Verfaillie

Stamcelpionier Verfaillie reageert op fraudeonderzoek: ‘Er zijn vormfoutjes gevonden, maar er is niet gesjoemeld’

Catherine Verfaillie.Beeld Stefaan Temmerman

Het was een nachtmerrie die terugkwam. Begin december werd vermaard stamcelonderzoeker Catherine Verfaillie (KU Leuven) fraude in haar publicaties aangewreven, net zoals in 2007. Opnieuw is ze vrijgesproken. ‘Ik juich fraudespeurders toe, maar de gratuite persoonlijke aanvallen maken mij kwaad.’

“KU Leuven opent onderzoek naar toponderzoekster. De wereldberoemde directrice van het Stamcelinstituut aan de KU Leuven is door andere vorsers in opspraak gebracht. Er worden publiekelijk vragen gesteld over de correctheid van een tiental van haar papers.”

Op 6 december regende het mediaberichten die Catherine Verfaillie (62) in het nauw brachten. Ze was kwaad maar zweeg al die tijd. Tot nu. 

“Je kunt niets doen. Je naam wordt beklad maar je kunt alleen zwijgen”, zal ze tijdens ons gesprek een paar keer herhalen. Over Verfaillie is al geschreven dat ze een verbeten doorzetter is. Vandaag lijkt ze een onverstoorbare zenboeddhist die zware beschuldigingen verkropt zonder een kik te geven.

Wanneer het woord ‘zenboeddhist’ valt, schiet de introverte Verfaillie voor het eerst in de lach. “Ik heb veel Indiërs in mijn labo. Van hen leer ik dat. Als hematoloog heb ik vroeger ook mensen zien sterven. Sindsdien kan ik goed relativeren.”

Hoe voelt u zich nu?

“Opgelucht. De Commissie voor Wetenschappelijke Integriteit van de KU Leuven oordeelt dat er geen vervalsingen zijn in mijn papers, zoals een klokkenluider suggereerde. Toen ik vernam dat de CWI onderzoek startte naar mijn papers was ik ontzet, maar ik wist zeker dat ze geen vervalsingen zouden vinden. Voor mijn carrière heb ik dus nooit gevreesd. Het waren wel zware maanden voor ons labo.”

Hoe reageerden uw medewerkers?

“Ik heb mijn doctoraatsstudenten gevraagd of ze liever een andere promotor wilden. Niemand wilde dat. Dat was een grote steun. Ze kennen mij: ze weten dat ik positieve resultaten die eigenlijk niet kloppen niet tolereer. Ik denk dat ze zich niet kunnen voorstellen dat ik zelf data zou vervalsen.”

De klokkenluider, de Nederlandse Elisabeth Bik, is gespecialiseerd in beeldmanipulatie. Wat ontdekte ze?

“Onregelmatigheden in foto’s in papers gepubliceerd met mij als een van de auteurs. Sommige dateren van mijn tijd aan de Universiteit van Minnesota. Zij hebben dit onderzocht en vonden nu geen vervalsingen. Twaalf papers gaan over werk dat in Leuven is uitgevoerd, waarvan vier papers met data die hoofdzakelijk in mijn labo zijn gegenereerd. De CWI en een externe expert vinden daarin geen bewijs van opzettelijke onregelmatigheden.

“Ik wil benadrukken dat ik Biks werk waardeer. Met software speurt zij in duizenden papers naar onregelmatigheden in beelden. Ze heeft waarschijnlijk de bijna vierhonderd papers waar mijn naam op staat van de periode tussen 1990 en 2019 geanalyseerd. Misschien in opdracht van de Duitser Leonid Schneider, al weet ik dat niet. Ik hoorde dat hij zichzelf een gefaalde stamcelonderzoeker noemt. Op zijn blog haalt hij mij en anderen door de mangel omdat we zouden frauderen.”

Catherine Verfaillie op een terrasje in Leuven: "Het waren zware maanden voor ons labo.”Beeld Stefaan Temmerman

Bik stelt dat ze aan zeventien papers komt met een vreemde afbeelding en dat dat ‘opmerkelijk veel’ is.

“Als je veel publiceert, kun je veel foutjes maken. Zeker als je teruggaat tot de jaren negentig. Beelden in die papers zijn gemaakt met oude versies van Adobe en Photoshop. Nu afwijkingen vinden met nieuwe technologie is niet moeilijk, maar bewijst niet per se fraude. Ook staat je naam soms op papers terwijl je nauwelijks betrokken bent. Eén paper uit Nijmegen is nu ingetrokken. Ik heb die onderzoekster enkel in de startfase geadviseerd. Het zijn niet mijn data, het is niet mijn onderzoek. Maar dat wordt mij in de media wel aangewreven.”

In de papers waarin u wél direct betrokken bent, is er sprake van slordigheden. Die kritiek kreeg u eerder ook al. Is zo’n patroon niet problematisch?

“Er zijn inderdaad vormfoutjes gevonden en ik wil die zeker niet goedpraten. Je mag geen fouten maken en ik had dit moeten zien. Maar er is niets gepubliceerd dat niet waar is. De onderzoeksresultaten staan overeind en er is zeker niet gesjoemeld.”

Wat bedoelt u met ‘vormfoutjes’?

“Met speciale software voor beeldanalyse vindt Bik beelden die er twee keer in staan, die gedraaid, overlappen of opnieuw zijn samengesteld met fouten in.”

Uw baanbrekende paper in Nature, waarin u in 2002 aantoonde dat volwassen stamcellen zich kunnen herprogrammeren tot veel jongere, multipotente cellen, kwam al in opspraak. Nu zou Bik daarin nog meer ‘onregelmatigheden’ hebben ontdekt?

(droog) “Dat beweert Schneider, maar de onderzoekscommissie aan de universiteit van Minnesota concludeerde dat er geen fraude is en nadat ik Nature hierover contacteerde, hebben zij geen aanpassingen gevraagd. In 2007 hebben we correcties voor vormfoutjes gepubliceerd voor die paper. Het blad heeft toen bevestigd dat de conclusies overeind blijven en doet dat nu opnieuw. Denk je dat zo’n topblad een paper waar ook maar iets verdacht aan is niet zou terugtrekken?

“In 2009 heeft het vakblad Blood wel een paper teruggetrokken omdat een medewerkster van mij met beeld had geprutst. De Universiteit van Minnesota heeft haar fraude aangewreven, mij onoplettendheid. Maar ook de inhoud van dat onderzoek was correct, dat heeft de editor me nog laten weten.”

Kunt u ons overtuigen dat er met die vier papers die de CWI onderzocht geen probleem is?

“De CWI heeft maandenlang alles uitgeplozen en is, net zoals de externe expert, in een lijvig rapport tot de conclusie gekomen dat er geen sprake is van vervalsing.”

Wat waren die slordigheden nu precies?

“In één paper gaat het over een fout beeld dat we zelf al corrigeerden, wat Bik ook aangaf. Verder gaat het om een beeld dat opnieuw maar onjuist is samengesteld. Een doctoraatsstudent wiens paper af was, vertrok naar China voor zijn visum. Op mijn computer stond alles correct klaar. Maar zijn computer crashte en hij stelde de figuren zelf opnieuw samen. Daarin sloop een foutje. Hij diende de paper zo in. Ik heb aan de CWI meteen de originele juiste versie laten zien.”

Er zijn ook beelden die overlappen?

“In één paper staan foto’s die willekeurig zijn genomen. Dit is een klassieke methode waarbij de computer beslist waar en vanuit welke hoek foto’s worden genomen van de kweekschaal. In een beeld van de normale cellen is er daardoor een stukje overlap te zien tussen twee beelden. We schreven dat de willekeurige foto’s een representatief voorbeeld van verschillende kweekschalen zijn. Jammer genoeg vermeldt Bik dat niet, en dan sta je plots in de krant als verdacht.”

Verfaillie: "Wat Schneider doet, is eerroof."Beeld © Stefaan Temmerman

U werd door uw onderzoek in Nature een ster. Is het niet logisch dat dan ook de negatieve zaken in de media komen?

“Ja, maar de CWI krijgt geregeld dat soort meldingen en doorgaans vertrekt dat pas naar de media als het oordeel er is. Nu contacteerde Schneider enkele media meteen. Wat hij doet, is eerroof. Maar ik heb nooit gereageerd want zijn woord tegen het mijne, dat is nutteloos. Ik wachtte liever op de resultaten van het onderzoek.

“Ik weet niet of dit alles te maken heeft met mijn faam, maar alle tamtam die toen is gemaakt heb ik nooit als zo positief ervaren. Ik sta al niet graag in de belangstelling en de media maakten er meer van dan het was. Wij ontdekten dat stamcellen uit beenmerg van muizen via een spontaan proces dat we niet begrepen kunnen terugkeren naar een vroeger stadium, vanwaaruit je ze kunt begeleiden om een ander type cel te worden. Daar werd van gemaakt dat we een alternatief hadden voor embryonale stamcellen waarmee we mensen konden genezen. Dat heb ik allemaal nooit beweerd.”

Eén kritiek is dat uw bevinding uit 2002 niet is herhaald?

“Die is wel herhaald. Andere labo’s die cellen van ons kregen, konden er precies hetzelfde mee doen en publiceerden dat. Maar het is wel moeilijk. Een spontane herprogrammering herhalen is altijd moeilijker dan een gecontroleerd proces herhalen.”

Dat je van die verjongde cellen uit het beenmerg van mensen levercellen kan maken, zoals jullie claimden, zou volgens sommige critici ook niet kloppen.

“Die analyse is niet fair. Twintig jaar geleden zagen we dat die cellen kenmerken van levercellen hadden die elke onderzoeker toen als voldoende bewijs beschouwde om ze levercel te noemen. Vandaag geldt dat niet meer. Nu moeten er veel meer merkers voor lever zijn om van een levercel te spreken. Maar als je alle vroegere wetenschap met de criteria van nu zou beoordelen, moet je veel weggooien.”

Zullen Schneider en Bik de conclusies van de onderzoekscommissies publiceren?

“Geen idee. Het zou fair zijn. Maar ja, ik lig er niet meer wakker van.”

Is er dan geen impact op uw loopbaan?

“Hier wordt een carrière niet beter van. Maar we zijn al die tijd wel kunnen blijven publiceren en beurzen verzilveren. In de referee-commentaren staat niets over deze zaak. Ik ben ook mede-indiener van enkele Europese aanvragen. Aan de hoofdindieners vroeg ik of ze mijn naam wilden weghalen, maar ze zegden dat ze niet zien waarom. (laconiek) Mogelijk baseren internationale wetenschappelijke commissies zich niet op een blog.”

De KU Leuven vraagt nu wel een extra check tegen slordigheden in uw labo. Deden jullie dat niet al?

“Sinds 2008 kijkt een onderzoeker in ons lab die niet aan het project werkt alles van vooraf aan na. Nu gaan we ook elk beeld bij een paper een ‘paspoort’ geven waarin de geschiedenis van het beeld wordt samengevat. De lat zal dus zeer hoog liggen, dat is onvermijdelijk.

“Ik zou liefst de software die Bik gebruikt ter beschikking hebben, zodat we die beelden vooraf zelf kunnen checken. Maar de universiteit zegt dat de technologie te complex en prematuur is. Sommige vakbladen gaan er nu gelukkig wel mee werken.”

Bepaalde stamcelonderzoekers sjoemelden wel, volgens sommigen omdat de beloftes van stamcelonderzoek niet zijn ingelost.

“Fraude heb je in alle takken van de wetenschap. We kunnen inderdaad nog geen mensen genezen met stamcellen, hoewel malafide bedrijfjes dat beweren. Het is te vroeg. Begin jaren tweeduizend is de basis ontdekt, namelijk dat je volwassen cellen kunt verjongen en herprogrammeren richting andere soorten cellen. Daarmee weet je nog niet precies hoe dat gaat en hoe je dat veilig in een mens kunt doen. Ook Yamanka (stamcelonderzoeker en Nobelprijswinnaar, BDB) benadrukt dat.

“Zelfs medicijnen en vaccins doen er langer dan tien jaar over om op de markt te komen. Gentherapie is midden jaren tachtig ontdekt en pas sinds enkele jaren zijn de eerste echte behandelingen in de kliniek. Regeneratieve geneeskunde met stamcellen is volgens mij mogelijk, maar het is gruwelijk complex. Je moet die cellen perfect opleiden. Ze moeten precies doen wat je wilt want als je ze implanteert en ze doen iets dat niet de bedoeling is, heb je een massief probleem. Daarom gaat het traag. Al start het bedrijf in Cleveland dat het patent op onze ontdekking kocht nu met fase drie in studies voor de behandeling van beroertes, hartinfarcten en Covid-19. Eigenlijk is dat snel.”

Waar werken jullie nu aan?

“We bouwen met iPS-cellen (geherprogrammeerde cellen uit volwassen menselijke huidcellen die identiek zijn aan embryonale stamcellen en zich kunnen ontwikkelen tot alle soorten cellen, BDB) weefsels en miniorganen waarmee je ziektes kunt nabootsen. We specialiseren ons in levermodellen. Je kunt aan die levermodellen dan vet geven en zien hoe de nu heel frequent vettige leverziekte, die leidt tot leverfibrose en –cirose, ontstaat en reageert op medicatie. De interesse daarvoor is groot. Ook voor hersenziektes zoals alzheimer en ALS maken we modellen in samenwerking met collega’s die deze aandoeningen bestuderen.

“We maken eveneens modellen om de veiligheid van medicatie of chemische stoffen te testen. Europa sponsort dat. Het is een beter alternatief dan muizen. Ik zou graag ook iets doen in het Covid-19-onderzoek. Wij maken hersenen, lever, darmen en bloedvaten maar geen longen. We bekijken nu of we er longen bij zouden nemen.”

Kunt u verder zoals voorheen?

“Ik hoop het. We hebben nu dus nog meer controles. En vroeger werd ik niet makkelijk kwaad, maar nu wel als ik een foutje zie in figuren of berekeningen. Dit was een vreselijke periode. Gelukkig heb ik geen Twitter-account maar wel een flatje aan zee en familie en goede vrienden die mij steunen.”

Wie is Catherine Verfaillie?

- Geboren in Ieper op 22 april 1957
-  Was Belgisch kampioen vijfkamp, maar moest afhaken door een blessure. Ging geneeskunde studeren en specialiseerde zich in bloedziektes
- Leidde van 1998 tot 2006 het Stem Cell Institute van de Universiteit van Minnesota
- Ontdekte dat er naast embryonale stamcellen ook volwassen stamcellen bestaan in het beenmerg die tot alle soorten steunweefsel kunnen uitgroeien, van zenuw- of levercellen, over spiercellen, tot long-, hart-, darm-, hersen- en botweefsel
- Leidt sinds 2007 het Stamcelinstituut aan de KU Leuven

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234