Maandag 28/09/2020

Stacy Schiff legt uit waarom de Egyptische koningin ons zo fascineert

Cleopatra, tussen vrouw en legende

Stacy Schiff is een Amerikaanse auteur. Ze won een Pulitzer Prize voor haar biografie van Vera Nabokov en werkt momenteel aan een boek over Cleopatra.

Op een heuvel in Egypte wordt koortsachtig gegraven naar wat een van de grootste archeologische ontdekkingen ooit kan worden: het graf van Cleopatra en haar geliefde Marcus Antonius (DM 21/4). Stacy Schiff legt uit waarom die zoektocht naar Cleopatra zo actueel is.

Hoe word je een legende? Als je een vrouw bent, is de formule redelijk eenvoudig. Je maakt het meeste kans met waanzin (Jeanne d'Arc) en dood (Sylvia Plath). Extra punten verzamel je met een wreed, plots of verrassend overlijden, zoals Evita of Diana bewijzen. Bovenaan op de lijst van vrouwen die zich vroegtijdig de vernieling in werkten, staat uiteraard Cleopatra VII. Binnenkort start de zoektocht naar haar graf op een Egyptische heuveltop ten westen van Alexandrië.

Cleopatra stierf 2.039 jaar geleden, op 39-jarige leeftijd. Voor ze een gokautomaat, een videogame, een sigaret, een condoom, een karikatuur, een cliché of een synoniem voor Elizabeth Taylor was, voor ze werd gereïncarneerd door Shakespeare, Dryden of Shaw, was ze een echte Egyptische koningin. Ze regeerde 21 jaar, meestal alleen, wat betekent dat ze in essentie een vrouwelijke koning was, een ongerijmdheid waar wenkbrauwen bij gefronst werden.

Van haar kant bekeken was er niets bijzonders aan die regeling. Cleopatra had ongetwijfeld sterkere vrouwelijke rolmodellen dan om het even welke andere vrouw in de geschiedenis. Dat waren geen bakens van deugdzaamheid, maar veeleer sluwe politieke spelers. Haar voorgangers waren de rancuneuze, bemoeizieke Macedonische koninginnen, die routineus hun broers vergiftigden en legers op hun zonen af stuurden. Cleopatra's overgrootmoeder trok ten oorlog tegen haar ouders én tegen haar kinderen. Deze vrouwen werden grootgebracht om te regeren.

Cleopatra kreeg een kind van Julius Caesar. Na zijn dood kreeg ze er nog drie - twee zonen en een dochter - van zijn protegé Marcus Antonius. Het moederschap bevestigde haar greep op de troon. Ze was een beetje het tegenovergestelde van Hendrik VIII: ook zij had een mannelijke troonopvolger nodig, maar ze slaagde daar beter in dan hij. Het is bijna zeker dat de seksuele historie van Cleopatra beperkt bleef tot Marcus Antonius en Julius Caesar. Ze was onafhankelijk, vindingrijk en kranig en gedroeg zich gezien haar tijd en omgeving opvallend goed. Ze erfde een land in verval, maar stuurde het erg bedreven door droogte, hongersnood, plagen en oorlogen.

Wat voor goeds valt overigens te zeggen over een vrouw die slaapt met twee van de machtigste mannen van haar tijd? De vaders van Cleopatra's kinderen stonden bekend om hun gulzige seksuele appetijt. Cleopatra ging de geschiedenis in als een wulpse verleidster. Ze is het archetype van het stoute meisje, de Monica Lewinsky van de antieke oudheid. En dat alleen maar omdat ze geboren werd op een van de gevaarlijkste snijpunten van de geschiedenis, die van vrouwen aan de macht.

Eeuwigdurend heerst ze over de kloof tussen promiscuïteit en viriliteit, het bos van connotaties die 'avonturierster' scheiden van 'avonturier'. Ook in de antieke oudheid waren het intriges voor de vrouwen en strategieën voor de mannen. En vrouwen vestigden hun macht op correcte wijze, zij het wat bedekter dan op de Griekse scène. In het huwelijkscontract van de eerste eeuw voor Christus belooft de vrouw trouw en attent te zijn - en dat ze geen liefdesdrankjes onder het eten van haar man zal mengen. Slimme vrouwen, had Euripides al gewaarschuwd, waren gevaarlijke vrouwen.

Ervan uitgaand dat de dubbele norm Cleopatra minstens 2.000 jaar overleefd heeft, wat doen we daar vandaag dan op die Egyptische heuvel, onder de ruïnes van de tempel van Taposiris Magna? "Dit kan weleens de belangrijkste vondst van de 21ste eeuw worden", zegt Zahi Hawass, in Egypte verantwoordelijk voor het oudheidkundige patrimonium. Het zou in elk geval een hele geruststelling zijn als we Cleopatra konden schrappen van de lijst objecten die we verloren (denken te) zijn: Atlantis, een hele stam Israëlieten, goede manieren, Jimmy Hoffa.

Als we het graf van Cleopatra vinden - en we zullen zeker iets relevants vinden, want Hawass is duidelijk van plan om met een vondst op de proppen te komen die die van koning Toet in 1922 naar de kroon steekt -, dan vinden we misschien ook het antwoord op het mysterie van de dood van Cleopatra. Een cobra zullen we ongetwijfeld niet aantreffen aan haar gemummificeerde zijde. Dat element werd waarschijnlijk achteraf toegevoegd aan het verhaal. Het is niet moeilijk om te begrijpen wat iemand suggereert door een vrouw aan een slang te koppelen.

Cleopatra als wapen

Toch kunnen we wellicht vaststellen of Cleopatra zelfmoord heeft gepleegd dan wel vermoord werd. Als gevangene was ze een blok aan het been van Rome, dat niet goed wist hoe een triomf op een vrouw met overtuiging doch sympathiek verkocht kon worden. Misschien waren ze haar wel een slag voor.

Cleopatra botst niet zozeer tegen het glazen plafond aan, ze tuimelt door een valluik, het valluik dat vrouwen onderuithaalt door ze voor te stellen als seksuele wezens. Of zoals Margaret Atwood schreef over Jezebel: "Het is gewoon verbijsterend hoeveel seksuele ballast er omtrent die figuur is ontstaan, want in het originele verhaal doet ze in de verste verte niets seksueels, behalve zich schminken." In het geval van Cleopatra heeft gewoonweg de afwezigheid van waarheid de legende gecreëerd. Waar feiten ontbreken, woekert de mythe, leert de geschiedenis.

Het zou een opluchting zijn om voor eens en altijd een antwoord te hebben op de brandende vraag of Cleopatra mooi was, ook al brengt dat ons nergens. Ook al beschikte ze over elk esthetisch wapen in haar arsenaal, we weten al welke ze zo kundig hanteerde. "Het was onmogelijk om met haar te praten zonder door haar ingepalmd te worden", bevestigt een van onze twee beste bronnen. Haar stem was fluwelig, haar conversatie stimulerend, haar overtuigingskracht zonder weerga, haar aanwezigheid een gebeurtenis, rapporteert een andere. Geen van die eigenschappen kun je distilleren uit Egyptische kalksteen om aan een internationale tournee te beginnen.

Cleopatra kwam vooral goed van pas als een wapen waarmee Octavianus, haar eeuwige vijand en de toekomstige keizer Augustus, Marcus Antonius te lijf kon gaan in een bijzonder hevige burgeroorlog. Het was zijn zwak voor een buitenlandse verleidster die Marcus Antonius aan het wankelen bracht en de das omdeed. Kwam hij uiteindelijk in één graf met Cleopatra te liggen, zoals oude verhalen beweren? Uiteindelijk was het zijn wil - in het echt of volgens de versie van Octavianus - dat hij begraven zou worden naast de vrouw die hem Rome kostte. Van Cleopatra wordt verteld dat ze hem met haar eigen handen begroef, genereus, koninklijk en koortsachtig. (Ze was toen aan een hongerstaking bezig.) De zoektocht naar zijn graf beheerst de krantenkoppen echter niet. Marcus Antonius speelde maar een bijrolletje in het verhaal van iemand anders.

De zoektocht is bovendien actueel. Mary Beard, een classica aan Cambridge, wijst erop dat het (nog niet gevonden) graf van Alexander de Grote jarenlang de Heilige Graal van archeologen was. Maar we zijn niet meer geïnteresseerd in een imperialistische blanke man. De graafwerken zullen geen enkele belangrijke vraag beantwoorden, maar kunnen volgens Beard wel aanwijzingen bovenhalen over de etniciteit van Cleopatra. Was ze een raszuivere Macedonische, of helemaal of gedeeltelijk Afrikaans? (Ik vermoed Macedonisch, met misschien een beetje Perzisch bloed.) En vooral die kwestie van de gemengde stamboom lijkt de geesten vandaag de dag inderdaad te beroeren: een maand geleden wisten Britse wetenschappers te melden dat ze een definitief antwoord hadden gevonden en kwamen ze aanzetten met computersimulaties van Cleopatra's zus, gebaseerd op een in Turkije gevonden schedel.

Hier begeven we ons op vertrouwd pad: ook Cleopatra probeerde haar leven lang het Oosten en het Westen te verzoenen, met even weinig succes als wij vandaag. Een Romein geraakte niet verder dan het idee van een beschaafd, deugdzaam Westen, en een decadent, opulent Oosten. Hij kon het exotische en het erotische niet uit elkaar wrikken.

Natuurlijk moeten we het onopgeloste oplossen. We hunkeren naar de zwarte doos van de geschiedenis. Op een soort essentiële manier willen we bevestiging dat we op dezelfde planeet leven als de legende die inspiratie leverde voor twee millennia van oververhit proza, dat wat aanvoelt als mythe echt gebeurd is. We verlangen naar exactheden. We willen de mythe zien en bepotelen in al haar fonkelende glans, maar vergeten dat ze daardoor opgaat - de omgekeerde Midastoets - in het puin van de geschiedenis. Als we Cleopatra vinden, als we haar een gezicht kunnen geven, beloven we dan Elizabeth Taylor voor eens en altijd op te geven? Gaan we voor de dame of voor de legende? Zijn we iets kwijt als zij gevonden wordt? Octavianus had zijn agenda, en wij die van ons.

Wat de graven van Taposiris ook openbaren, nooit zullen ze een antwoord formuleren op de prangende kwestie van vrouwen en macht. Daarvoor moeten we elders gaan graven. En dat kan iets langer duren.

Cleopatra botst niet zozeer tegen het glazen plafond aan, ze tuimelt door het valluik dat vrouwen onderuithaalt door ze voor te stellen als seksuele wezens

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234