Vrijdag 18/06/2021

Nederlandse formatie

Staat Nederland voor de langste coalitiegesprekken ooit?

Premier Mark Rutte brengt zijn stem uit in Den Haag. Vorige keer had hij 54 dagen nodig om een kabinet te vormen. Nu belooft de regeringsformatie een werk van lange adem te worden. Beeld EPA
Premier Mark Rutte brengt zijn stem uit in Den Haag. Vorige keer had hij 54 dagen nodig om een kabinet te vormen. Nu belooft de regeringsformatie een werk van lange adem te worden.Beeld EPA

Het staat nog vers in het Belgische geheugen gegrift: na de parlementsverkiezingen in 2010 duurde het maar liefst 541 dagen om een regering te vormen. Moet Nederland, na de versplintering van het politieke landschap, voor eenzelfde scenario vrezen?

Hoe werkt een formatie in Nederland?

Net zoals in België begint de formatie van een nieuw kabinet na de verkiezingen voor de Tweede Kamer met een informatieronde, waarbij doorgaans de winnaar van de verkiezingen het initiatiefrecht krijgt. Daarom doorloopt iedere kabinetsformatie grofweg de volgende stappen: verkiezingen, informatie, coalitieakkoord, formatie en beëdiging.

In de grondwet staan geen regels over de procedure, die vooral gebaseerd is op ongeschreven staatsrecht en gewoontes. Daardoor kan de procedure van formatie tot formatie verschillen. Er wordt, net zoals in België, een informateur van een partij op pad gestuurd voor verkennende gesprekken. Het gaat daarbij vaak om een prominente politicus van de grootste partij, zoals de liberaal Henk Kamp in 2012, maar er kan ook worden gekozen voor een ‘wijze’ buitenstaander.

De informateur knoopt gesprekken aan met de verschillende partijen en onderzoekt wie met elkaar wil samenwerken. Als de coalitie gesmeed is, stelt de informateur voor om een formateur te benoemen. Die formateur, de latere minister-president, stelt het kabinet samen en legt samen met de nieuwe bewindsploeg de laatste hand aan het regeerakkoord.

Wat is de rol van de koning bij de kabinetsformatie?

Koning Willem-Alexander heeft fors minder te zeggen dan zijn voorgangers. Voor 2012, een jaar voor Willem-Alexander zijn moeder, prinses Beatrix, opvolgde, nam het staatshoofd het initiatief bij de kabinetsformatie. De koning(in) vroeg advies aan tal van prominenten, zoals de voorzitter van de Tweede Kamer, ministers van staat of de vicepresident van de Raad van State, en stelde daarna een informateur aan. Tegenwoordig neemt de Tweede Kamer dat proces voor haar rekening.

Het staatshoofd zal gedurende de formatie wel op de hoogte worden gehouden. Ook bepaalt de grondwet dat de koning(in) ministers en staatssecretarissen benoemt en ontslaat. Het nieuwe kabinet neemt dan ook de tijd voor een traditionele bordesscène. Zo zal koning Willem-Alexander met de nieuwe ministers en staatssecretarissen poseren voor het volk op de trappen van Paleis Huis ten Bosch.

Hoe lang duurt de kabinetsformatie?

De duur van de kabinetsformatie kan erg verschillen. De gemiddelde duur van de regeringsvorming van de 26 kabinetten na 1945 (exclusief lijmpogingen na kabinetscrisissen) is ongeveer 72 dagen.

Het snelheidsrecord voor een volwaardige kabinetsformatie, dus niet van een overgangs- of minderheidskabinet, staat met 31 dagen op naam van het kabinet-Drees I i in 1948. De sociaal-democraat Willem Drees, die nog altijd beschouwd wordt als een van de belangrijkste naoorlogse politici, kreeg het premierschap aangeboden van de katholieken nadat een eerste formatiepoging mislukt was. Slechts enkele jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog bevond Nederland zich nog volop in een fase van wederopbouw. Tegelijkertijd was een grote grondwetsherziening noodzakelijk. Indonesië zou immers amper een jaar na de start van het kabinet onafhankelijk worden.

Een betrekkelijk snelle formatie ging ook vooraf aan het kabinet-De Jong: 49 dagen. Het kabinet regeerde vervolgens van april 1967 tot juli 1971.

De langst durende kabinetsformatie sinds 1945 ging vooraf aan het eerste kabinet-Van Agt in 1977. Verschillende informateurs en formateurs hadden 208 dagen nodig om tot het kabinet te komen. Dat maakte vervolgens de volledige kabinetsperiode vol: van 19 december 1977 tot 11 september 1981.

Het tweede kabinet-Balkenende werd gevormd na een formatieperiode van 125 dagen. De formatie van het derde (minderheids)kabinet-Balkenende duurde acht dagen, die van het vierde kabinet-Balkenende 92 dagen.

De formatie van het kabinet-Rutte I duurde 125 dagen, gerekend vanaf de benoeming van Uri Rosenthal als informateur op 12 juni tot de beëdiging van het kabinet op 14 oktober 2010. Eerst werd een zogeheten Paars-plus-formule onderzocht, waarbij links tot rechts in een kabinet zou plaatsnemen. Uiteindelijk werd gekozen voor een constructie waarin de rechts-populistische PVV van Geert Wilders gedoogsteun leverde – een situatie die slechts anderhalf jaar standhield. Wilders trok zijn steun bij besprekingen voor een nieuwe begroting in.

De kabinetsformatie van het kabinet-Rutte II duurde in totaal slechts 54 dagen. Hoewel er slechts tussen twee partijen, de liberale VVD en de sociaal-democratische PvdA, werd onderhandeld, was de snelheid voor veel toeschouwers een verrassing.

Omdat het maken van een coalitie na de huidige verkiezingen moeilijk wordt, door de veelheid van partijen en versplintering van het politieke speelveld, verwachten politicologen dat de kabinetsformatie weleens een werk van lange adem kan worden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234