Vrijdag 18/06/2021

Brexit

Staat de wereld zoals we die kennen op losse schroeven?

Een anti-Brexitdemonstratie op Parliament Square in London, voorbije zaterdag. Beeld Getty Images
Een anti-Brexitdemonstratie op Parliament Square in London, voorbije zaterdag.Beeld Getty Images

Het historische referendum over de brexit dreigt nu al te leiden tot het uiteenvallen van een voordien hechte groep natiestaten, die al vele tientallen jaren in vrede met elkaar leven. Maar het zaait ook twijfel over iets veel fundamentelers: is de wereldorde die de Verenigde Staten en hun bondgenoten vestigden na WO II in gevaar?

De keuze van Groot-Brittannië om terug te keren naar wat volgens sommige critici niets meer is dan een 'Little England', is slechts een van een resem met elkaar verwante ontwikkelingen die ons doen geloven dat het hoogtijd is voor een herschikking van de macht, de economische relaties, de grenzen en ideologieën over de hele wereld.

De langzame economische groei heeft het vertrouwen in de traditionele liberale economie ondergraven, vooral in het licht van allerhande machtswissels veroorzaakt door de handel en de stijgende immigratie. Populisme ontlook in het hele Westen. In het Midden-Oosten worden grenzen gewist, dankzij de evolutie van het sektarisme. China wordt steeds mondiger en Rusland avontuurlijker. Vluchtelingen uit arme en door oorlog verscheurde gebieden doorkruisen land en zee in nooit geziene aantallen op zoek naar een beter leven, dat hen door moderne communicatiemiddelen beloofd is.

Daarbij werden ook de politieke wereld en de verwachtingen van de middenklasse op z'n kop gezet in zowel de ontwikkelde landen als de ontwikkelingslanden. Deze krachten werken nu als nooit tevoren samen in op de Westerse instellingen en allianties die werden opgericht na de Tweede Wereldoorlog en die grotendeels onze wereld hebben gedomineerd sindsdien.

Groot-Brittannië was altijd een vaste waarde in die wereldorde. Het heeft een belangrijke plaats in de Verenigde Naties, en speelt een grote rol in de NAVO, het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank (al beweren sommigen dat de rol buiten proportie is), kortom alle naoorlogse instellingen die begaan zijn met het bevorderen van wereldwijde vrede, veiligheid en economische welvaart.

Vandaag staat Groot-Brittannië symbool voor de barsten in die naoorlogse constructie. Het verlaten van de Europese Unie verzwakt een bolwerk dat tot dan de grootste eenheidsmarkt ter wereld was, maar ook bekend stond als een baken van de wereldwijde democratie. Een Brexit ondermijnt ook de naoorlogse consensus dat allianties tussen naties van essentieel belang zijn voor het behoud van de stabiliteit en in het verzwakken van het nationalisme dat Europa ooit onderdompelde in een bloederig conflict - ook al is het nationalisme weer aan een opmars bezig.

"Het is niet zo dat dit feit op zich de internationale orde volledig zal vernietigen", aldus Ivo H. Daalder, een voormalige Amerikaanse afgevaardigde bij de NAVO, die nu voorzitter is van de Chicago Council on Global Affairs (Raad van Chicago over Mondiale Aangelegenheden). "Maar het schept een precedent. Mogelijk lijdt het tot verdere verbrokkeling."

Verdeel en heers

De symboliek werd zaterdagochtend opgemerkt in China, twee dagen na de Britse stemming. In de afgeladen balzaal van een hotel in Peking hield China's nieuwe internationale ontwikkelingsbank zijn eerste vergadering met de 57 landen die zich hadden aangemeld als lid. De nieuwe instelling, de Asian Infrastructure Investment Bank, werd opgericht om China de kans te geven om te floreren buiten de invloed van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds. "Het kwam nooit eerder in de geschiedenis voor dat een imperium voor de eeuwigheid over de wereld heerste", schreef de kersverse president van de bank, Jin Liqun, ooit over de Verenigde Staten en hun Westerse bondgenoten.

Terwijl de Europese leiders zaterdag een reeks vergaderingen hielden om een reactie te kunnen formuleren op het vertrek van Groot-Brittannië, verwelkomde de president van China, Xi Jinping, de Russische president Vladimir Poetin van Rusland in Peking voor een kort staatsbezoek. Rusland ligt, nog veel meer dan China, in de periferie van het internationale systeem, dat voornamelijk in handen is van de VS. Poetin - die trouwens bijzonder voorzichtig is als het gaat over zaken doen met het economische instabiele China - heeft er de afgelopen jaren naar gestreefd om zoveel mogelijk verdeling te zaaien in Europa.

Poetin heeft zijn eigen katten te geselen; zo moet hij omgaan met een economie die zwaar lijdt onder de lage olieprijzen. Dat kan betekenen dat hij niet volledig klaar is om ten volle van de gelegenheid gebruik te maken. Toch, zeggen analisten, blijft de keuze van de Britten voor hem een onverwacht geschenk.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Rusland zorgde in het verleden voor onenigheid binnen de Europese Unie, doordat ze steun boden aan een reeks kleine, extremistische politieke partijen die de nationalistische woede in verschillende landen aanwakkerden. De Russische bezetting van de Krim in 2014 en de inmenging in het oosten van Oekraïne was niets minder dan een provocatie. Rusland ging direct in tegen de internationale wetgeving omtrent het respecteren van nationale grenzen en dat heeft geleid tot een langdurige politieke confrontatie met de Verenigde Staten en Europa.

"Vladimir Poetin zal zich in de handen kunnen wrijven", schreef de Britse historicus Timothy Garton Ash in The Guardian. "De ontevreden Engelsen hebben het Westen een stevige klap bezorgd, net als aan de idealen van internationale samenwerking, liberale orde en open samenlevingen waartoe Engeland in het verleden zo veel heeft bijgedragen."

RIP Pax America

Het einde van de Pax Americana is zeker geen nieuw thema. Na de globale economische crisis van 2007 en 2008 deden er een heleboel voorspellingen over het Amerikaanse verval de ronde, net als over het aanbreken van een gloednieuw tijdperk, gedomineerd door China.

Maar de Amerikaanse economie kon zich geleidelijk aan herstellen - al lukte dat niet volledig -, terwijl China veel van zijn Aziatische buren zenuwachtig maakte met een nieuw agressief buitenlands beleid. De Chinese overmoed gaf de Amerikanen de kans om zich opnieuw te engageren in Azië, de snelst groeiende regio in de wereld.

Analisten zijn het niet eens over de vraag of de hernieuwde focus op Azië wees op een dalende Amerikaanse belangstelling voor Europese aangelegenheden en zo heeft bijgedragen aan de huidige problemen van het continent. Obama's regering verklaarde het zelf als een poging om de VS te bevrijden van tientallen jaren kostbare betrokkenheid in het Midden-Oosten, op een moment waarop die regio erg onrustig was.

In die gebieden bleek de afbraak van de naoorlogse politieke orde veel diepgaander en gewelddadiger dan in Europa. De protesten tijdens de Arabische Lente ontstonden uit de groter wordende frustratie over de statische, autocratische politieke en economische lethargie. Maar deze opstanden leidden niet tot stabiele regeringen, en de grenzen die een eeuw geleden getrokken werden door Europeanen in Syrië, Libanon en Irak, hebben nu nog nauwelijks belang.

Het probleem van het groeiende nationalisme in Europa is niet hetzelfde probleem als dat in de Arabische wereld. Het is eerder zo dat daar de bevolking massaal terugkeert naar de structuren van sekten, etnische groepen en milities. Jihadistische groeperingen als Al-Qaida en de Islamitische Staat hebben nationale legers bevochten en verslagen. Zij bieden een religieus alternatief voor de natiestaat, en dat wordt door heel wat mensen daar met open armen verwelkomd.

Bassel Salloukh, hoofddocent politieke wetenschappen aan de Libanese American University in Beiroet, zei dat de problemen in het Midden-Oosten en Europa een gemeenschappelijke oorsprong hebben, namelijk de angst veroorzaakt door de enorme verschuivingen in de mondiale economie. Maar terwijl de angst en frustratie in het Westen leidden tot democratische verkiezingen, ontbrak het de broze Arabische staten aan voldoende flexibiliteit om te reageren. "We hebben hier enkele hypergecentraliseerde, homogene, autoritaire staten die, wanneer geconfronteerd worden met deze veranderingen, uit elkaar spatten", zegt Salloukh.

En die explosies beperkten zich niet tot het Midden-Oosten. Vluchtelingen blijven toestromen uit Syrië en Irak. Turkije, Jordanië en Libanon hebben al enkele miljoenen vluchtelingen opgevangen. Maar het is de instroom van mensen in de Europese Unie die de grootste geopolitieke gevolgen heeft gehad, en die heeft de Britse stemming enorm beïnvloed. Stabiliteit in Syrië en het permanent terugdringen van de vluchtelingenstroom kunnen cruciale factoren zijn bij het bepalen of Europa zich weer kan herstellen op politiek vlak.

'Eiland onder vuur'

Al voor de vluchtelingencrisis was de Europese Unie een log en onafgewerkt geheel. De tegenstrijdigheden en onvolkomenheden werden verergerd door de economische crisis. Toch waren het de meer dan een miljoen vluchtelingen die door Griekenland en de Balkan trokken in de richting van Duitsland die uiteindelijk zorgden voor de meest destabiliserende gebeurtenis in de recente geschiedenis van Europa.

Europese landen plaatsten hekken aan de grenzen ondanks hun open grenzen. Populistische partijen verketterden de immigranten. Groot-Brittannië was altijd nogal geïsoleerd, maar Britse politici die campagne voerden voor een brexit beschreven hun land als een 'eiland onder vuur', en verwarden daarbij de zeer verschillende kwestie van enerzijds immigratie uit andere landen van de Europese Unie, en anderzijds de dreiging van een toestroom van arme moslims.

Deze anti-immigratie-houding werd al gauw gelinkt aan de economische ongerustheid van vele Britten die zich buitengesloten voelden uit de mondiale economie. Steeds meer Britten zagen daardoor een oplossing in een brexit.

In het kielzog van de keuze van Groot-Brittannië wordt Europa geconfronteerd met de uitdaging om niet uiteen te vallen, en zo haar wereldwijde invloed te behouden.

Bron van frustratie

De NAVO heeft zijn bestaansreden herontdekt in de nasleep van de interventie van Rusland in Oekraïne. Maar de Baltische staten maken zich nog steeds zorgen of de militaire alliantie ze echt zou verdedigen tegen de Russische agressor, en de alliantie heeft op haar beurt moeite met het bepalen van haar rol in de strijd tegen terrorisme of het omgaan met de migrantenstroom.

Groot-Brittannië is een bijzonder gewaardeerd lid van de NAVO, maar als het economisch verzwakt door het besluit om de Europese Unie te verlaten, zou de Britse bevolking haar leiders wel eens onder druk kunnen zetten om militaire uitgaven te beperken - zelfs indien de Verenigde Staten de NAVO-lidstaten verplicht om meer aan defensie te besteden. Ondertussen heeft Donald Trump, de vermoedelijke Republikeinse presidentskandidaat, al de vraag gesteld of de NAVO even noodzakelijk is als het ooit was.

De Europese Unie is vaak een bron van frustratie voor Amerikaanse presidenten, maar de desintegratie ervan zou een geopolitieke ramp zijn voor Washington. Al voor de exit van Groot-Brittannië was Duitsland de dominante macht in Europa, en was bondskanselier Angela Merkel Europa's dominante leider.

"Als Groot-Brittannië de EU verlaat, dan heeft dat heel wat voeten in de aarde voor Duitsland", zegt Nicholas Burns, een voormalige Amerikaanse topdiplomaat die nu doceert aan de Harvard Kennedy School. "Duitsland zal de touwtjes in Europa nog steviger in handen moeten nemen, om Europa samen te houden en te laten vooruitgaan."

Duitsland is echter bijster enthousiast om een diplomatieke, militaire én economische hoofdrol te moeten spelen. Het land blijft zich zeer bewust van zijn naziverleden en zijn vier decennia als een verdeeld land. Daarom wikkelt het zijn beleid vaak in de mantel van Europa en heeft een doorgaans pacifistische houding, die niet in lijn is met de huidige verwachtingen.

'Fundamentele twijfels'

"We moeten er geen doekjes om winden", zei Merkel vrijdag. Europa heeft "een keerpunt" bereikt en "steeds vaker worden we geconfronteerd met fundamentele twijfels" over de steeds grotere Unie.

Het is zeker niet moeilijk om de tekens van Europees verval te vinden. Voor het eerst in de moderne geschiedenis heeft Azië meer bezit in particuliere handen dan Europa, zei de Boston Consulting Group vorig jaar. China zal goed zijn voor 70 procent van de groei in Azië tussen nu en 2019, vervolgde de groep.

Het feit dat China haar eigen internationale bank oprichtte komt deels voort uit de frustraties van de Chinezen over hun rol in het IMF. Beleidsmakers in Peking waren woedend dat ze geen groter aandeel van de macht kregen in het IMF als blijk van dankbaarheid voor hun hulp bij het stabiliseren van de wereldeconomieën in 2008.

Veel Aziatische leiders hebben de neiging om het EU-experiment te zien als iets tijdelijks. Lee Kuan Yew, de voormalige premier van Singapore, noemde de Europese Unie ooit een bonte menigte die probeert te marcheren op de beat van slechts één drum. Hij voorspelde dat het zou mislukken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234