Dinsdag 06/12/2022

Sportpsycholoog en ex-atleet Nathan Kahan geeft mentaal advies aan topsporters

'Een topatleet die in het gewone leven stapt, is zoals een vis die in de boot ligt te spartelen en vaststelt dat er naast het water ook lucht is''Een marathon is mentaal heel belastend. Zeker als je na 500 meter al naar het toilet moet'

'Als je mentaal leeg bent, is de prestatie ook nul'

Niet alle sportpsychologen zijn oude mannen die hun wijsheden uit boeken halen. Dat bewijst Nathan Kahan, mentaal begeleider bij handbalclub Sasja en in diverse topsportscholen. Als gewezen profatleet en beste Belgische 800 meterloper van de jaren negentig kent hij de mentale valkuilen van de topsporter vanbinnen en vanbuiten. 'Neem bijvoorbeeld voetbal. Daar gebeurt het vaak dat een speler vijf minuten voor de aftrap te weten komt dat hij niet in de basis staat en mag hij niet weten waarom. Dat is onverantwoord.' Tine Vermeersch

'Velen denken dat sportpsychologen vooral brandjes blussen en overspannen sporters tot rust brengen, maar dat is helemaal niet zo. Dat wilde ik even rechtzetten", zegt Nathan Kahan, psycholoog aan de VUB in de vakgroep Sportbeleid en -management van Paul De Knop. Als sportpsycholoog in bijberoep begeleidt Kahan handbalploeg Sasja, schermer Yoeri Van Laecke, een steepleloopster van Atletiek Vlaanderen en de tennissers en zwemmers van de topsportscholen in Gent en Hasselt. "Van een atleet met een mentale coach denkt men dat hij wedstrijdstress heeft, maar die stress is slechts het topje van de ijsberg. Waarom heb je stress? Omdat je enkele mentale basisvaardigheden niet voldoende beheerst. Daarom probeer ik de sporters die vaardigheden bij te brengen: motivatie, inzet, concentratie, zelfcontrole, zelfvertrouwen."

Na het startschot moet je toch gewoon zo snel mogelijk lopen, zwemmen, fietsen, glijden of varen naar de eindstreep? Wat valt er dan te piekeren?

"En wat als je hond drie uur voor de wedstijd sterft? Of als je lief je de dag voordien de bons geeft? Heel veel sporters willen niet toegeven dat ze mentale begeleiding nodig hebben, maar als ik de kranten opensla, zie ik veel titels die verwijzen naar de mentale toestand van de topsporter. De atleet praat over druk, spanning, vertrouwen, motivatie en concentratie. Het zijn net díé woorden die altijd terugkeren. Als je al die verhalen vergelijkt met het werkelijke aantal topsporters dat zich mentaal laat begeleiden klopt de verhouding niet. Bij mij is alles in orde, zeggen ze, terwijl een mentale begeleider net als een kinesitherapeut of diëtist vast deel zou moeten uitmaken van de entourage. Mentale sterkte is een van de basisonderdelen voor goede prestaties. Een topprestatie is de vermenigvuldiging van talent, training en gezondheid. Als een van die factoren geen tien op tien haalt, zakt je rendement. Als je mentaal leeg bent, is de prestatie ook nul."

Hoe gaat u als sportpsycholoog concreet te werk?

"Alle zelfcontrole in de sport begint met de juiste ademhalingstechniek. Ik leer tennissers van 9 jaar om bewust in- en uit te ademen via de buik. Eenmaal ze die techniek onder de knie hebben, dienen ze controle te krijgen over spanning en ontspanning van hun lichaam. Ze moeten op de grond gaan liggen en bepaalde lichaamsdelen opspannen en weer ontspannen. Als dat in orde is, volgt de derde stap: de emotionele controle. Naargelang de leeftijd leren we kinderen ook andere mentale vaardigheden aan, om een groter zelfvertrouwen te krijgen. Het gaat om een vrij nieuw project, uitgewerkt door professor Wylleman."

Moeten de spelers van een handbalclub ook zulke oefeningen doen?

"Nee, in het handbal observeer ik vooral het gedrag van de spelers. Ik let op houdingen die de trainer gewoonlijk niet opmerkt, omdat hij vooral oog heeft voor techniek, tactiek en conditieopbouw. Ik kijk hoe elke speler zich tijdens de training gedraagt. Een bepaald gedrag kan wijzen op demotivatie of op het niet goed voelen in de groep. Ik signaleer dat.

"Ik geef ook tips aan trainers. Als een speler niet wordt geselecteerd voor een wedstrijd moet een trainer uitleggen waarom. In een ploegsport als voetbal gebeurt het al te vaak dat een speler vijf minuten voor de aftrap te weten komt dat hij toch niet in de basis staat en mag hij niet weten waarom. Dat is onverantwoord en zou niet mogen gebeuren."

Wat is volgens u de mentaal zwaarste sport?

"Zowel mentaal als fysiek is biatlon heel belastend. Langlaufen vereist veel uithouding en meteen daarna volgt de opperste concentratie bij het schieten: controle, precisie en een juiste ademhaling om goed te kunnen mikken. Als je mist, moet je bovendien strafrondes afleggen, en je daarna in de mate van het mogelijke opnieuw op de schietschijf concentreren. Als dat niet slopend is.

"Of neem de start van een Formule 1-race. Als tv-kijker zit ik al op het randje van de zetel als de wedstrijd gaat beginnen, hoe moeten die rijders zich dan voelen? Nu ja, ze zijn daar wel op getraind, hoor. Zet een aantal Formule 1-coureurs naast elkaar en je zult zien dat ze allemaal hetzelfde profiel hebben: ze stralen een volstrekte rust en kalmte uit. Formule 1-piloten zijn zeer stabiel en kunnen onder extreme omstandigheden rustig blijven.

"Ook de marathon kan mentaal belastend zijn. Zeker als je na 500 meter al naar het toilet moet. Dan loop je te dubben: doe ik het of doe ik het niet? Want als je het doet, verlies je tijd en moet je de anderen laten gaan. Maar de allerzwaarste sport is toch nog die van de trainer, denk ik. Die moet aan de kant blijven toekijken. Over het gebeuren heeft hij nauwelijks of geen controle, hoe druk hij zich ook maakt."

Tijdens uw loopbaan slaagde u er altijd op de valreep in om uw contract bij Bloso te behouden. Zit daar een psychologische logica in? Bijvoorbeeld: kon u zich alleen goed opladen als het er echt op aan kwam?

"Weet ik niet. Ik vind het heel moeilijk om over mijn eigen atletenperiode te praten. Ik heb dat ook vastgesteld, dat ik er vaak op het nippertje bij was. Maar eerlijk, ik heb daar geen verklaring voor."

Zou u baat gehad hebben bij mentale begeleiding?

"Dat denk ik wel. De moeilijkheid van mijn situatie was dat mijn vader tegelijk mijn trainer was. Op zekere leeftijd probeer je je los te maken van je vader, terwijl je met je trainer net een nauwe relatie onderhoudt. Dat gaf me een heel dubbel gevoel. Ik wist niet goed hoe ik daarmee moest omgaan en een mentale coach zou toen wel van pas zijn gekomen."

Hoe zwaar weegt een blessure mentaal voor een topatleet?

"Vooral de periode vlak voor een operatie is moeilijk. In 1999 ben ik geopereerd voor een overbelastingsletsel aan de achillespees. Dat gebeurde net voor de Spelen van Sydney, die het hoogtepunt van mijn carrière hadden moeten worden. De pijn was niet van die aard dat ik niet kon verder trainen. Pijn is vrij subjectief en moeilijk meetbaar, maar op een bepaald moment moet je wel vaststellen dat het niet verder kan. Dan kies je uiteindelijk voor een operatie en weet je dat er mogelijk een oplossing komt. Maar als je dan de operatiezaal binnenkomt, krijg je het weer even lastig, want je weet dat die operatie beslissend is voor je toekomst. Over de ingreep zelf heb je geen controle en toch bepaalt die het hele vervolg van je loopbaan. Maar goed, enkele dagen later ben je alweer bezig met revalidatieoefeningen."

Aan de basis van een overbelasting ligt soms perfectionisme. Is die eigenschap noodzakelijk om topprestaties te leveren?

"Dat denk ik wel. Met talent een training in het wilde weg alleen haal je de top niet. Wat ik wel merk, is dat door die drang naar perfectionisme er veel atleten na een goede prestatie niet in slagen om even een dag na te genieten. Ze lopen al met de volgende prestatie in hun hoofd rond. Die is wel belangrijk, maar er zou ook tijd moeten zijn om uit te blazen en wat relaxter te zijn. Als ik voor mezelf spreek, denk ik dat ik van sommige prestaties best ook wat langer had mogen nagenieten. Een mentale basis van topsport is ontspanning. Concreet betekent dit: laat je eens gaan. Sommigen kunnen het dagelijkse stramien waarmee ze de top proberen te halen maar niet loslaten. Ze denken dat het schadelijk is om na een goede wedstrijd door te zakken, maar in de praktijk valt dat allemaal mee."

Nochtans benijden velen het leven van een topsporter. Alleen maar je favoriete sport beoefenen, op de massagetafel liggen, pasta eten, slapen...

"Je hebt een ongelooflijke zelfstandigheid die je in het normale leven niet terugvindt. Je hoeft alleen maar prestaties te leveren en aan jezelf te denken. Als je dan stopt met topsport ben je als een vis die in de boot ligt te spartelen en vaststelt dat er naast het water ook lucht is. Wie midden in de topsport zit, beseft niet zo goed wat voor een zelfstandigheid hij heeft. Dat besef je pas als je bent gestopt."

Dat verklaart misschien waarom sommige topsporters blijven aanmodderen tot ze bijna veertig zijn.

"Ja, zij hechten misschien een grote waarde aan hun zelfstandigheid."

Is dat tegelijk ook niet de reden waarom veel gewezen topatleten een comeback proberen te maken? De overgang naar het gewone leven die hen te zwaar valt?

"Of het leven na de topsport bevalt hen gewoon niet. Het is echt moeilijk om je gedrag te veranderen. Een half leven lang ben je met topsport bezig geweest, het was een routine. Dan ben je moe en stop je, maar dan blijkt dat het nieuwe leven ook niet je dat is. Dan kan je terugkeren naar je oude gedrag, via een comeback in de topsport.

"Onderzoek heeft uitgewezen dat het voor een afscheidnemende topsporter gemiddeld een jaar duurt om weer een normaal leven te leiden. Ken je het verhaal van de Keniaan Henry Rono? Die brak het ene wereldrecord na het andere, maar na zijn carrière raakte hij aan de drank en strandde hij uiteindelijk als kruier op een luchthaven in Albuquerque. Zo zijn er nog duizenden gelijkaardige verhalen. Wat gebeurt er met de Kenianen en Ethiopiërs die geen selectie halen voor de Spelen of voor een WK? Gaan die allemaal lachend naar huis? De verhalen bewijzen dat er ook na de carrière mentale coaching nodig is, zelfs voor Afrikanen. Dat is nodig om je vlotter aan te passen aan het dagelijkse leven."

Ondanks zes jaar profcontract hebt u zich achteraf toch behoorlijk weten aan te passen aan het gewone leven.

"Ik begin mijn weg te vinden, maar tegelijk vind ik dat de integratie van ex-topsporters nog altijd slecht gebeurt. In het buitenland gaat het veel makkelijker. Britse ex-atleten als Colin Jackson worden met open armen ontvangen op de BBC. In België zijn er veel te veel topsporters die in de anonimiteit verdwijnen, hard naar werk moeten zoeken en dat soms niet vinden."

Moet elke topsporter na zijn carrière een mooie job op een gouden blaadje krijgen?

"Nee, dat nu ook weer niet. Maar tegenwoordig moet je voor alles blijkbaar een papieren diploma hebben. Er wordt weinig rekening gehouden met het profiel van een topsporter: zelfstandigheid, doorzettingsvermogen, problemen kunnen oplossen of tegen een stootje kunnen. Dat is jammer."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234