Zaterdag 08/08/2020

Spookstad Torremolinos

Tot in de jaren negentig werd Torremolinos bezongen als een paradijs aan de Costa del Sol, waar 'meer Belgen zijn dan Spanjaarden'. Nu is de transformatie tot spookstad ingezet. Lege hotels, bouwvakkers die van pure armoede nieuwbouwwoningen kraken. 'Je ziet het vaak in restaurants, Spanjaarden die op de ober toestappen: mag ik alstublieft één hap voedsel?'

Op bezoek bij Nonkel Tuur, zegt het dagboek, editie 1979. Er staat een tekening bij van een windmolen die toen een diepe indruk op me moet hebben nagelaten.

Nonkel Tuur had tot algehele verbijstering al zijn bezit ingeruild voor een appartement aan de Costa del Sol. Dat waren er twee geworden en daarna meer. Tijdens een autorit vroeg ik hem vanop de achterbank van de Fiat of hij ooit naar België dacht terug te keren. "Zotteke! Alles is hier beter. Behalve het bier."

Het leven aan de Costa del Sol, zo legde hij uit, hield in dat je je hand opstak naar de ober: "Una cerveza por favor!" Tegen de tijd dat het biertje was gebracht, was je vastgoed alweer een half procent in waarde gestegen. Wij reden langs die kuststadjes en Nonkel Tuur wees. "Ziet gij dat, al die bouwwerven? Overal zijn ze hier aan het bouwen. En dat, mijn jongen, dat is de toekomst."

Hij was jarig toen, Nonkel Tuur. Er was mij bij vertrek een bundeltje peseta's toegestopt. Om daarginds een geschenk mee te kopen, herinner ik me nu - met dank aan het dagboek. De dertienjarige ik had het niet omslachtiger gemaakt dan nodig en hem op de man af gevraagd wat hij zelf in gedachten had. "Doe maar een slof Winston-sigaretten."

Het is tien uur op donderdagochtend, 33 jaar later, en in Hotel Las Palomas is het tijd voor bejaardengymnastiek. Francisco Márquez hurkt vooraan de dansvloer neer en geeft instructies aan een tiental oudere dames. Geen van hen is gekomen in de hoedanigheid van toerist. Zij zijn de kamermeiden, receptionistes en kokkinnen van dit hotel. Het is niet duidelijk of ze deelnemen uit verveling of sympathie voor Francisco. Hotel Las Palomas sloot in december van vorig jaar totaal onverwacht de deuren, en wordt nu al maandenlang symbolisch bezet door de overgebleven personeelsleden, een zestigtal. Over de eigenaar meldde de krant Sur dat hij halsoverkop de Spaanse fiscus is ontvlucht en het laatst zou zijn gezien in Cuba.

Na de gymnastiek leidt Francisco ons rond in het 333 kamers grote viersterrenhotel. Blijkens zijn visitekaartje is dat ook zijn hoofdbezigheid, hier. Er staat 'chief entertainer' en daaronder 'pr-manager'. Francisco Márquez is 47 jaar oud en werkt sinds 1986 in Hotel Las Palomas - wat maakt dat hij door veel collega's wordt beschouwd als een van de nieuwen. "Op een dag zal het hotel worden verkocht", zo legt hij uit. "We willen een krachtig signaal uitsturen naar de nieuwe investeerder. Wie het hotel overneemt, moet er het personeel bij nemen. Let wel: ál het personeel. Iedereen moet zijn job behouden, daar valt wat ons betreft niet over te onderhandelen."

Wie de context niet kent, denkt bij aankomst in de hotellobby aan een van z'n route afgeweken bejaardenclub die er het beste van probeert te maken. Overal waar je kijkt is iemand iets aan het doen dat moet bijdragen tot een gemeenschappelijk nut. Eén is een pamflet aan het overschrijven, één schilt sardines, een ander kijkt toe en geeft commentaar. De meeste personeelsleden zijn in de vijftig en zestig. Hotel Las Palomas is gebouwd in 1968, sommigen zijn op dag één aangeworven en hebben nooit een andere baan gekend.

Zeven grijsaards hokken samen rond de pooltafel - buikjes, open hemden, sigaretjes. "Hij daar werkt hier echt al vierenveertig jaar", zo vertelt Francisco. "Wij weten heel goed dat er kandidaat-overnemers zijn. Wij weten dat zij erop speculeren dat ze al het personeel eruit zullen kunnen zetten en vervangen door jonge, goedkope werkkrachten. Ze denken vast dat onze protestactie zal doodbloeden, dat het een kwestie van wachten is. Wel, noteert u maar: zij vergissen zich. Wij geven niet toe."

Dat is gesproken.

Helaas is er vooralsnog niemand die toegevingen kan doen. Na zeven maanden is er nog geen enkel bod gekomen. Tot een eind in de maand mei spraken de actievoerders elkaar moed in met de gedachte dat de zomer eraan kwam, dat het nu echt niet lang meer zou duren. Nu is het zomer.

"Het hotel is in 2005 nog grondig gerenoveerd", zegt iemand, als waren we potentiële overnemers. "Sindsdien is er airco in alle kamers. De lobby is helemaal vernieuwd, en men heeft kwaliteitsmaterialen gebruikt. De verbouwing is trouwens gefinancierd met Europese subsidies."

Discussie onder de hotelbezetters.

Het waren geen echte Europese subsidies, zegt Francisco. Het geld kwam van een door Europa ondersteund sociaal-economisch impulsfonds, bedoeld om het provinciebestuur in Málaga bij te staan bij het helpen van beginnende groene kmo's, een bedrijvencategorie waar Hotel Las Palomas nochtans niet echt onder lijkt te vallen. "We zijn het erover eens dat het hotel grondig is gerenoveerd. En dat een overnemer hier een goede zaak zou kunnen doen."

Iemand is deze ochtend van de markt teruggekeerd met een vracht tomaten, een ander met een emmer sardines. Twee oude mannen hebben zich nu met een soepmixer op de tomaten gestort. Het personeel van Hotel Las Palomas leeft in een commune. Koken, bewegen en denken, alles doen ze samen. Van kamermeisje tot keukenchef: iedereen is toegetreden tot de CCOO, de communistische vakbond. Het restaurant is omgetoverd tot conferentiezaal. Hier worden 's namiddags cursussen Duits, Engels en Frans gegeven, voor het geval de kandidaat-overnemer zou moeten worden overtuigd van het vermogen tot flexibiliteit van de, oké, ietwat oudere werknemers. Hier worden ook volksvergaderingen gehouden waar iedereen vrij kan spreken, met geheel vrij in te vullen sprekers en thema's. Van de toekomst van de euro en de bankencrisis tot de laatst overleden Galapagosschildpad.

"Het ergste wat ons kan overkomen, is dat we het geloof in een goede afloop verliezen", zegt Francisco. "Daarom moet iedereen bezig zijn. Koken en poetsen doen we volgens beurtrol, in een systeem waarbij iedereen gelijk is. Arbeiders koken, koks poetsen, kamermeisjes ruimen de tafels af. Elke dag, zo rond drieën in de namiddag, komen we naar buiten met onze spandoeken. Om te laten zien dat we er nog steeds zijn, dat het geen zin heeft om op onze capitulatie te speculeren. Wij zorgen er met onze bezetting ook voor dat alles blijft functioneren, dat de tuin er beeldig uitziet en het water in het zwembad glinstert in de zon. Het beeld dat we beogen, is dat het hotel van vandaag op morgen opnieuw aan de slag kan gaan."

Pepe Quintana (59), receptionist, komt erbij staan, en zucht: "Zonde toch, als je dat zo ziet. Alles is gewoon aanwezig. Wat ontbreekt, zijn toeristen."

De laatste Belgen

Twintig jaar geleden scoorde het Waalse groepje Sttella een zomerhit.

Il y a une ville à la Costa Del Sol

Où il y a plus de Belges que d'Espagnols

Où il y a plus de Leonidas

Et de Bata que de Gambas

On ira tous-tous-tous à Torremolinos

Tous-tous-tous à Torremolinos!

Er is vandaag geen Leonidas meer in Torremolinos, en ook geen Bata. Ergens onderaan in de krantenkiosk hangen twee exemplaren van Het Laatste Nieuws, en de verkoper grijpt naar zijn leesbril om de prijs te achterhalen. Tot in 2007 had je in Torremolinos ook nog de Bistro Belgica, het Belgische restaurant van Stefan Van Hecke en Sofie Vanhalewijn. Op de kaart: Zeeuwse mosselen, biefstuk, vol-au-vent, tomates crevette (met geïmporteerde Noordzeegarnalen) en echte Belgische frietjes.

"Het is niet om aan te zien", zucht Stefan, turend naar de restanten van zijn restaurant. Het pand is mee aangetast door het virus dat in de vorm van een aanplakbord door de wijk Montemar raast: se aquilar ('over te nemen'). In sommige straten is driekwart van de handelszaken se aquilar en het betert er helemaal niet op, integendeel. Van de Bistro Belgica rest een loshangende neonreclame voor Kasteelbier.

Of het iets met hem doet. Of hij heimwee heeft. Stefan Van Hecke lacht: "Totaal niet. We hebben de zaak in 2007 verkocht. Mooi op tijd. We hebben een, laat ons zeggen, correcte overnameprijs gekregen. Iemand begon met de New Belgica, waarna de zaak even later opnieuw werd overgelaten en zo verder, tot het werd wat het nu is. Ik ben een middenstander, ik stam uit een bakkersgeslacht uit Bellem, Oost-Vlaanderen. En ik weet hoe het gaat. Soms gaat het goed, soms minder. Je moet leren inschatten of het nog wel zin heeft om met een concept door te gaan of niet. De laatste uitbater heeft uit pure frustratie alles geplunderd, hij heeft zelfs de stopcontacten los geschroefd. En nu staat het te vervallen, zoals de hele wijk."

Afscheidsdrink

Tegenover de voormalige Bistro Belgica ligt een bouwput waar twee olympische zwembaden in passen, en met een beetje duwen ook nog een wielerpiste. Hier werd in 2006 begonnen met de bouw van wat een vijfsterrenhotel annex vakantiewoningcomplex had moeten worden, vijftien verdiepingen hoog. Van de vier gigantische hijskranen zijn de horizontale delen gedemonteerd en als een metafoor voor berusting op de vloer neergelegd. "Ziehier de crisis", zegt Stefan. "Toen de werf al een paar jaar stillag, begonnen omwonenden te klagen. Niet zozeer over het stilliggen van de werf, maar over de meeuwen op de hijskraan. De meeuwendrek werd vanop die hoogte meegevoerd met de wind. Je vraagt je af: wat gaan ze hier ooit in dit leven nog mee kunnen doen? Het project was berekend op prijzen van gemiddeld 600.000 euro per woning. Aan de Costa del Sol werden appartementen altijd eerst verkocht en pas daarna gebouwd. Honderden mensen hebben hier minimaal 60.000 euro op tafel gelegd als voorschot. Toen ze die put begonnen te graven, zijn horecamensen aan het investeren geslagen, iedereen wou een zaak dicht in de buurt van het nieuwe hotel. Nu zie je alleen rolluiken en steeds die vreselijke bordjes, se aquilar."

Het Oost-Vlaamse paar zelf baat nu La Cervezateca uit, een café met een uniek aanbod aan Belgische bieren, maar een tricolore vlag is er niet. "Er is geen Belgische kolonie meer in Torremolinos, het is niet anders. Je ziet hier en daar nog een paar oudere Belgische toeristen, geleid door heimwee, maar dat is het dan. Ook de Ierse en Nederlandse kolonies zijn aan het wegkwijnen. Vijf jaar geleden had je cafés die zich identificeerden met een land of met een Engelse voetbalclub, nu is een vlag niet langer iets wat klanten lokt, maar klanten uitsluit. Bij ons hangen nu alleen nog vlaggen van Duvel en La Chouffe (lacht)."

Vorige week vond nog maar eens een plechtige afscheidsdrink plaats. Iemand uit de wijk, een ober. Hij heeft een baantje gevonden in Noorwegen. Er werd gefeest als betrof het een winnend lot van Win for Life. "Dat is dan iemand met een universitair diploma", zegt Stefan. "Die gaat nu ober spelen in Scandinavië. Dat is wat mij het meest zorgen baart: vroeger emigreerden ongeletterden naar Noord-Europa om mijnwerker te worden, nu zijn het de hersenen die vertrekken.

"Ik volg de actualiteit in België via websites, met laatst dat gedoe rond de muffin man. Bizar vond ik dat. Hier in Torremolinos zie je dat elke avond, aan de supermarkt. Men gooit voedsel dat over datum is niet langer in de afvalcontainer, men legt het er bovenop. Er is een soort sociale aanvaarding ingetreden. Iedereen heeft in z'n familie wel iemand die in nood is, dus wordt alles wat eetbaar is stiekem verdeeld onder diegenen die in nood zitten. Je ziet het vaak in restaurants. Spanjaarden die op de ober toestappen: mag ik alstublieft een hap eten?"

Volgens onderzoek van adviesbureau Aguirre Newman stonden eind mei aan de Costa del Sol 22.127 nieuwbouwwoningen leeg. De helft daarvan is eigendom van banken, die inmiddels enkel nog kredieten verstrekken voor de verkoop van hun eigen woningen. De prijzen van eengezinswoningen daalden in 2011 met 6 procent en die trend zet zich radicaal door. Behalve een occasionele Rus is er nergens nog een buitenlander te vinden die een vakantiewoning wil kopen aan de Costa del Sol. Alle mogelijke indicatoren geven aan dat de prijzen verder zullen dalen en dat wie eventueel zou willen kopen beter nog even wacht.

"In de bank word je aangeklampt door bankbedienden met foldertjes van appartementen", zegt Stefan. "Ze zijn ooit verkocht voor 150.000 euro, maar voor de helft afbetaald. Dan moet de bediende de prijs laten zakken naar 100.000 euro, en zodra hij voorbij dat punt is, zegt hij: doe een bod."

Krakers op de kust

Het woningcomplex in de Calle Julián Embid Luna oogt fonkelnieuw. Het is vier jaar geleden gebouwd om te glimmen in een folder die iemand ver weg in Duitsland of elders moest overtuigen. Het gebouw ligt vlakbij La Colina, een van de nieuwere en duurdere wijken van Torremolinos. Er zijn 29 appartementen en die zijn sinds begin mei allemaal bewoond, zij het dat geen enkele bewoner ook maar een halve euro huur betaalt. Kinderen rennen door de gangen, moeders hangen de was uit.

"U had het moeten zien voor wij het kraakten", zegt Paco Alvarez (34), een werkloze bouwvakker en vader van drie. "Het onkruid stond metershoog, overal lag vuiligheid. We hebben de sloten uit de deuren geklopt en nieuwe geplaatst. We willen nu de tuin verder opknappen. Er is ook een zwembad."

Zonder water, weliswaar. "Water halen we ginder met emmertjes", gebaart een van de bezetters. "Dat is goed voor de conditie, trouwens. En zo komt een mens de dag door."

Er is ook geen stroom, maar dat is verholpen met een wirwar van kabels in de tuin. Waar de stroom vandaan komt is niet duidelijk, maar zolang de buurman niets in de gaten heeft, doet dat er niet toe. Op elke deur is met een alcoholstift de naam van de nieuwe bewoner neergepend. Alle 29 appartementen zijn bewoond, zo'n 80 mensen vonden hier een dak boven het hoofd. "Binnenkort zijn we met meer", grijnst Paco. "Er zijn er drie die in het najaar gaan bevallen. We hebben het goed hier, en we hopen dat men ons met rust laat."

De politie kwam al een paar keer langs, maar staat machteloos zolang de eigenaar van het gebouw niet formeel klacht indient tegen de krakers. Over wie die eigenaar wezen mag en waar hij zit, lopen de meningen uiteen. Volgens de één is hij failliet, volgens de ander is hij het land uitgevlucht. Paco zelf meent te weten dat het "hem allemaal niks meer kan schelen".

Paco is bekister. Hij heeft z'n hele leven niks anders gedaan. Hij goot vloeren, soms tien per dag. Hij groeide op in de wereld van mijn Nonkel Tuur. Andere bewoners lijken zich te schamen voor wat zij in ruim twee jaar geworden zijn: maatschappelijk verstotenen. "De bouw ligt gewoon volledig stil", sakkert Paco. "Al zeker drie jaar, intussen. De werven die er waren blijven onafgewerkt."

Eind 2010 redde de regering-Zapatero haar positie in de eurozone met een eerste ingrijpend besparingsplan. Een van de maatregelen voorzag de beperking in de tijd van de toelage van 420 euro voor werklozen. Voortaan werd die na twee jaar afgeschaft, en langzaam maar zeker worden de gevolgen nu zichtbaar. Paco en zijn medebewoners behoren tot de eerste generatie nul-eurowerklozen. "Zolang ik die 420 euro had, haalde ik het nog net. Ik kon op een waardige manier mijn gezin onderhouden. Nu gaat dat niet meer. Wij woonden in Torremolinos, in een flatje kleiner dan dit. Iemand ontdekte dit gebouw. We besloten in groep te komen, allemaal op dezelfde dag. We zijn krakers, maar willen eigenlijk graag tot een akkoord komen met de eigenaar. We zorgen goed voor het gebouw, we maken niks kapot."

Bepaald populair zijn de krakers bij hun nieuwe buren niet. Een overbuurman ging in de ondergrondse garage rondneuzen. "Ze hebben auto's, ze hebben flatscreens, ze lopen rond in shirts van FC Barcelona. Zo verschrikkelijk arm lijken ze mij niet te zijn. Waarom pikten ze er dit leegstaande gebouw uit, in uitgerekend onze straat? Er staan in Andalusië genoeg gebouwen leeg, zou ik zo zeggen. En wat als alle werklozen dit gaan doen?"

Een kwart van de Spanjaarden is werkloos. Bij de jongeren ligt het percentage nu al boven de vijftig. Elke dag vult de nieuwe wet de straten met een nieuw contingent nul-eurowerklozen. In 32 dorpen in de provincie Málaga is sinds begin vorig jaar geen enkele woning meer verkocht. Bij veel nieuwbouwprojecten worden de voor handelszaken bestemde ruimten op het gelijkvloers hermetisch dichtgemetseld met rode bakstenen. Het kan haast niet anders of de bezetting van het vakantiecomplex in Torremolinos is een trendsetter.

Er is iets pervers aan het systeem met de 420 euro, vindt Stefan Van Hecke. "Als dat gepaard gaat met het volledige stilvallen, zoals hier nu gebeurt, zijn bouwvakkers geneigd te denken dat het nu enkel een kwestie is van wachten op betere tijden. Ze doen geen moeite om zich om te scholen, ze doen ook geen moeite om werk te vinden. Oké, twee jaar lekker niks doen en dan zien we wel weer verder."

De oudjes in Hotel Las Palomas zijn niet van de overtuiging af te brengen dat er op een dag een Rolls Royce of Jaguar zal voorrijden en de gul lachende overnemer zal uitstappen. In afwachting houden ze zich aan hun roosters en houden ze elkaars moraal hoog met de gedachte dat alle crises ooit wel eens overgaan en er in november nog een bezettingsgraad was van 54 procent. Dat dit iets tijdelijks is. Dat dit trouwens in de eerste plaats de schuld is van de man die op de spandoeken rondom het hotel wordt vervloekt. 'Vetexa Puche!', staat er. "Het komt niet zozeer door de crisis", mompelt Pepe Quintana, 35 jaar dienst. "Het komt door hem."

De vervloekte Fernando Puche

Fernando Puche is de flamboyante zakenman die eind jaren negentig een smak geld pompte in FC Málaga en de club naar de Primera División piloteerde. Hij werd in 2010 veroordeeld tot twee jaar cel voor fiscale fraude en illegale import van Amerikaanse sigaretten ten belope van zo'n 33 miljoen euro.

De sluiting van het hotel, zo is de overtuiging bij het personeel, komt door de legendarische koppigheid van Puche. "In zijn leefwereld staat hij ver boven de wet", zegt Francisco. "Hij vindt dat een man die in zijn leven zoveel mensen werk heeft gegeven meer respect verdient dan dit. Het is zo van: 'Jullie? Mij? Veroordelen tot een gevangenisstraf? Mooi, dan sluit ik mijn hotel en zet ik iedereen op straat.' Dat is Torremolinos, de wet van het grote geld. Het is altijd zo geweest. Wist u dat er in deze stad in de jaren negentig een hoogbouwverbod is ingevoerd? Hoger dan vier verdiepingen mocht niet. Vreemd, inderdaad, want overal werden gebouwen van meer dan tien verdiepingen neergezet. Waarom dan zo'n verbod? Omdat het kan worden omzeild - als je de juiste connecties met de juiste politici hebt.

"Nog zoiets. Fernando Puche is dus naar Cuba gevlucht. Gevlucht voor de Spaanse justitie. Zo stond het in de krant, althans. Maar wie zagen wij vorige week, hier in Torremolinos, achter het stuur van zijn Mercedes met open dak? Fernando Puche. Jawel, hij was hier, in Torremolinos."

Starend naar het in de zon fonkelende zwembad komt Pepe Quintana tot een bekentenis. "Iedereen heeft het toch altijd geweten", zucht hij. Hij inhaleert en haalt de sigaret uit zijn mond. Hij rookt Winston. "Hier, deze sigaret, waarom rookten wij die? Waarom was die zo goedkoop? Puche had een boot. Op zee sprak hij af met een schip van de Amerikaanse marine. Amerikaanse soldaten krijgen hun sigaretten taksvrij. Tonnen Winstonsigaretten zijn via de haven van Málaga op de markt gegooid. Iedereen rookte Winston, en iedereen maakte zich vrolijk over het vervalste taksbandje. Die smokkel was al bezig van in de jaren zeventig, en niemand stelde zich vragen."

Dus deze Fernando Puche, de voortvluchtige maffiabaas en hoteleigenaar, veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf, is vorige week nog in Torremolinos gezien? "Jawel", zegt de chief entertainment. "Hij zat te ontbijten. Ik zal u zelfs zeggen met wie. Met de burgemeester."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234