Zaterdag 16/01/2021

Review

'Spinoza's achtbaan': Liefde is samen stofzuigen

Beeld rv

Kennis leidt tot vrijheid, macht, liefde en geluk. Een troostrijk inzicht, dat we te danken hebben aan verlichtingsfilosoof Spinoza.

"Het doel van de staat is de vrijheid", kun je lezen op de plaquette bij het standbeeld van Benedictus de Spinoza (1632-1677) in Amsterdam. Het is een citaat uit zijn Ethica, die hij uit angst voor de overheid niet durfde te publiceren. Wat was er dan zo controversieel aan dat boek, kunnen we ons afvragen? Erik Bindervoet geeft daar in Spinoza's achtbaan een duidelijk antwoord op: dat de man zijn tijdgenoten ver vooruit was.

Erik Bindervoet is een van Nederlands interessantste intellectuelen: een dichter, essayist, prozaïst, tekenaar en de man die het samen met Robbert-Jan Henkes aandurfde Finnegans Wake van James Joyce in het Nederlands te vertalen. Geen gedachtekronkel zo wild of Bindervoet krijgt hem wel onder bedwang, luidt zijn reputatie. Ook in Spinoza's achtbaan doet hij die alle eer aan. Dit boek is immers veel meer dan een monografie over het denken van Spinoza. Het is een spitse en bij tijden komische en ontroerende zoektocht naar wat denken zelf nu precies is: orde scheppen in de chaos.

Het boek begint met een reeks meningen van mensen over Spinoza. Die gaan van "een groot denker, maar als hij die Ethica door iemand anders had laten schrijven, was hij wellicht beter te lezen geweest" tot "een klootzak, en als hij de uitvinder is van de spinazie is hij helemaal een klootzak". Ook grafisch kunstenares Saskia Pfaeltzer, die het boek voorzag van illustraties, krijgt een microfoon onder de neus. Zij bekent dat ze niet van Spinoza houdt omdat hij de vrije wil afwijst.

Daarna volgen een ludieke biografie van de filosoof, waarin benadrukt wordt dat we veel gissingen en vergissingen over hem kennen, en een uitweiding over zijn denken. Die wordt zogezegd verteld door wiskundeleraar Janus Dullemondt, waardoor Spinoza's achtbaan iets krijgt van Jostein Gaarders De wereld van Sofie of Hans Magnus Enzensbergers De telduivel.

Verrassend actueel

Opvallend daarbij is hoe Bindervoet de Ethica, die algemeen beschouwd wordt als een van de moeilijkste boeken ooit, tot zijn begrijpelijke essentie terug weet te brengen. Zo schreef Spinoza dat liefde de tinteling is die vergezeld gaat van de gedachten aan een oorzaak van buiten. Een pientere definitie, maar Bindervoet verduidelijkt: liefde is samen stofzuigen, lekker koken, elkaar om de hals vallen en de ander missen als die nog naast je zit.

Bindervoet maakt Spinoza dus tastbaar. Wellicht heeft niemand hem dat voorgedaan. Hij toont waarom deze filosoof vandaag nog steeds actueel is - omdat hij zei dat kennis tot vrijheid, macht, liefde en geluk leidt - en besluit dan ook helemaal terecht met een liedje: "Spinoza, Spinoza, Spinoza, in heel Europa dacht er niemand zoals hij!"

Erik Bindervoet & Saskia Pfaeltzer, Spinoza's achtbaan, Wereldbibliotheek, 144 p., 24,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234